مسجد و مردم

.top { height: 119px; BACKGROUND: #3886FF; background-image: url(center/images/homepic/SetadBanner2.jpg); background-repeat: no-repeat; background-position:right top; }
همه مواردمعاونت‌برنامه‌ریزی،نظارت‌و..معاونت فرهنگ ،آموزش و..روابط عمومیپیام معنویتاخبار عمومیدرباره مانماز در آیات و روایاتماهنامه اذاندرباره‌ی نماز بیشتر بدانیمداستان های كوتاه نمازمقالاتنشانی دفاتر استانیآموزش نمازمسابقه عكس نمازFLASH احادیث ائمه اطهارآموزش چند رسانه‌ای احكامپرسش و پاسخ نمازمعاونت اداری مالی پشتیباناخبارفراخوان و مسابقات دفتر مركزی اقامه نمازمركز تخصصی نماز قماستان بوشهراستان ایلاماستان اصفهاناستان چهارمحال و بختیاریاستان خوزستاناستان سیستان و بلوچستاناستان فارساستان قزویناستان كرماناستان كرمانشاهاستان كهكیلویه و بویر احمداستان لرستاناستان هرمزگاناستان یزداستان مركزیاستان همداناستان سمناناستان آذربایجان غربیاستان تهراناستان قماستان زنجاناستان خراسان شمالیاستان خراسان رضویاستان خراسان جنوبیاستان گلستاناستان گیلاناستان مازندراناستان اردبیلاستان آذربایجان شرقیبیست و یكمین اجلاس سراسری نمازاستان كردستانستاد تفسیراستان البرزبیستمین اجلاس سراسری نمازوزارت ارتباطات و فناوری و اطلاعاتوزارت آموزش و پرورشوزارت امور اقتصادی و داراییوزارت امور خارجهوزارت جهاد كشاورزیوزارت دادگستریوزارت راه و شهرسازیوزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعیوزارت صنعت ، معدن و تجارتوزارت فرهنگ و ارشاد اسلامیوزارت كشوروزارت مسكن و شهرسازیوزارت نفتوزارت نیروسازمان انرژی اتمیسازمان بهزیستی كشورسازمان تبلیغات اسلامیوزارت ورزش و جوانانسازمان زندانهاسازمان صدا و سیماسازمان حفاظت محیط زیستسازمان میراث فرهنگیسازمان هلال احمربنیاد شهید و امور ایثارگرانبنیاد مستضعفان انقلاب اسلامیبنیاد مسكن انقلاب اسلامیبانك مركزی جمهوری اسلامی ایرانكمیته امداد امام خمینی(ره)شهرداری تهرانسازمان اوقاف و امور خیریهسازمان تامین اجتماعیوزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكیوزارت علوم تحقیقات و فناوریدانشگاه آزاد اسلامیستاد عالی اقامه نماز در دانشگاه هادیوان محاسبات كشورقوه قضائیهمجمع خیرین مسجد سازمركز ملی آمار ایران به خانواده خود فرمان نماز بده و بر این كار پشتكار داشته باش و در این راه صابر باش.طه/ 132      دفاتر استانها استان همداناستان ایلاماستان یزد بیست و یكمین اجلاس سراسری نمازاستان آذربایجان شرقیاستان كردستاناستان بوشهراستان كهكیلویه و بویر احمداستان خراسان رضویاستان سیستان و بلوچستان      دستگاه ها وزارت راه و شهرسازیسازمان هلال احمرمجمع خیرین مسجد سازبانك مركزی جمهوری اسلامی ایرانسازمان انرژی اتمیوزارت ورزش و جوانانبنیاد شهید و امور ایثارگرانشهرداری تهرانسازمان تامین اجتماعیسازمان بهزیستی كشور پیوندها مركز مجازی مهدویتبارانپایگاه خبری نماز نیوزآموزش مجازی مهدویتخبرگزاری ‌دین‌،فرهنگ‌،اندیشه(شبستان)نماز شدپایگاه نماز وزارت آموزش و پرورش فراخوان و مسابقات » فراخوان دومین دوره مسابقات وبلاگ نويسي نماز -->   صفحه اول -> مقالات function PrintPage(){ var myNewVar = "*" var re = "&"; var str = parent.document.URL str = str.replace(re,myNewVar); window.open("print.php?cat=42&id=14&office=center", "win1", "width=670, height=650, menubar=no, status=no, location=no, toolbar=no, scrollbars=yes, resizable=no"); } function Send2Friend(){ var myNewVar = "*" var re = "&"; var str = parent.document.URL str = str.replace(re,myNewVar); window.open("friend.php?url="+str , "win1", "width=350, height=250, menubar=no, status=no, location=no, toolbar=no, scrollbars=no, resizable=no"); } بررسی عوامل ایجاد پیوند و موانع جذب میان مسجد و جوانان 1389-9-11
لیلا محمد خوانی شهریكارشناس ارشد مامايي   مقدمه ابتدا باید به كاركرد و قابلیتهای تربیتی مسجد اشاره كرد كه به تعبیر قرآن كریم، تزكیه بر تعلیم مقدم است، و به طبع بعد تربیتی، به جنبه آموزشی نیز اشاره خواهیم كرد. ابعاد تربیتی مسجد به گونه ای با ابعاد عبادی آن مرتبط است؛ زیرا عبادت پرورش دهنده روح و روان آدمی بوده و پاسخ به آن در واقع، پاسخ به یك نیاز طبیعی و مهم اوست. كسی كه نیازهای جسمی و روانی خود را به طور منطقی پاسخ گوید شخصیتی متعادل می یابد. ارتباط با خداوند كه دارای شكل ها و گونه های مختلفی مانند نماز، دعا و ... می باشد، در حالت كلی مقید به یك مكان خاصی نیست، به عكس مسیحیت كه یك تعصب جاهلانه ای نسبت به كلیسا دارند، لذا انسان می تواند در هر لحظه و در هر مكانی، با معبود خویش ارتباط برقرار كند، اما با این اوصاف مسجد یك جایگاه ویژه پیدا كرده است، به این صورت كه نماز با حضور قلب بالا در خانه، از ارزش كمتری نسبت به نماز جماعت در مسجد ولی با حضور قلب كمتر دارا می باشد. از این رو، معصومان(علیهم السلام) در سخنان خویش، مسجد را آشیانه و پناهگاه مؤمن بر شمرده اند؛ پناهگاهی كه انسان در آن از دغدغه و اضطراب فاصله می گیرد و به آرامش و سكون دست می یابد. امام صادق(علیه السلام) به مسلمانان سفارش می كند كه هنگام رویارویی با مشكلات و  اندوه های دنیوی، به نماز و مسجد پناه ببرند. بدین روی، از یك نگاه، جنبه های عبادی مسجد را می توان در شمار نقش تربیتی آن نیز به شمار آورد. « مسجد با ایجاد آشنایی و پیوند میان مؤمن با نخبگان و صالحان جامعه، بستری مناسب برای پرورش و تربیت روحی، اجتماعی وی فراهم می كند. در مكتب تربیتی اسلام و بسیاری از مكتب های تربیتی دیگر، «انزوا طلبی» و «جمع گریزی» بیماری روحی شناخته می شود، در حالی كه اجتماعی بودن و جمع گرایی ـ در حد معقول آن ـ نشانه سلامت روح و روان انسان و تعادل فكری او به حساب می آید. مسجد با فراخوانی پیوسته مسلمانان به جمع، روح جمع گرایی، انعطاف و نظم پذیری را در آنان تقویت می كند. افزون بر آنچه گذشت، مسجد معمولاً جایگاه طرح مشكلات و مباحث اجتماعی است و به طور طبیعی، با حضور در چنین مكانی روح تعهد و دردمندی در فرد ایجاد می شود.» (1). لذا حضور مسلمانان، مخصوصا كودكان و نوجوانان سبب شده و موجب می گردد روند اسلام پذیری و جامعه پذیری دینی ایشان به درستی و با سرعت بیشتری شكل بگیرد و یك مسلمان با حضور در مساجد به وظایف فردی و اجتماعی خود آشنا گردد، ولی در این میان وظیفه متولیان فرهنگی، آموزشی و تربیتی مساجد بسیار مهم به نظر می رسد، كه در ادامه به گوشه ای از آن اشاره خواهیم نمود. تعلیم و تربیت رسالت اصلی مساجد شاید كسی نباشد كه منكر جایگاه و قابلیت تربیتی افراد جامعه اسلامی، مخصوصا برای نسل كودك، نوجوان و جوان باشد، ولی این یك امر بسیار مهم این است كه مهم ترین و اصلی ترین رسالتی كه توانسته مسجد در عصرهای مختلف و مخصوصا در عصر كنونی ایفا كند، همین جنبه تربیتی است، زیرا مسجد دارای ارزش و قابلیتهای ذاتی است كه شاید نتوان این ویژگیها را در هیچ یك از نهادهای دیگر جامعه دینی و انسانی جستجو كرد، ولی باید به این مسئله توجه نمود كه با حرفهای كلی و آرمانی نمی توان به حالت مطلوب رسید. بلكه باید با توجه به اصول لایتغیر و فرامین اسلامی و اقتضاءات امروزی، یك سیاستگذاری مناسب تربیتی و آموزشی صحیحی را اتخاذ نمود. برای نمونه یكی از بارزترین ویژگی های مسجد حضور جامعه اسلامی در كنار هم و اجتناب از تكروی هاست: «آموزش ابزار تربیت است و مراكز آموزشی (مانند: مدرسه و دانشگاه) بستری مناسب برای تربیت است. لذا از مهم ترین كاركردهای مسجد ایجاد حیات معنوی جمعی و همبستگی اجتماعی مومنان است. اسلام به خلاف مسیحیت، دینی فردگرا نیست، حتی به حیثیت جمعی انسانها توجه بیشتری دارد. » (2). ارتباط میان فردی و جمعی از كاركردهای انحصاری و همیشگی مسجد، تعلیم و تربیت حضوری و واقعی است كه با توجه به تاثیر فضا و نوع فیزیك مسجد از حیث تربیتی و امام جماعت با ارتباط مستقیم، مخاطبان، موثرترین نقش را خواهد داشت. لذا اساس قالب‌های تربیتی مساجد بر ارتباط چهره به چهره بنا شده است و این به ارتقاء سطح كیفی این ارتباط كمك می‌كند، لذا باید از این قابلیت به بهترین شكل استفاده نمود. حال با تاكید بر ارتباط عمیق رو در رو كه میراث گذشتگان است و آثار مطلوب آن بر ما مشخص است، ولی باید از ابزارهای ارتباط جمعی و قابلیت ابزارهای نوین و در عین حال مناسب (كه با اساس دین و كاركرد تربیت دچار تعارض نباشد) استفاده نمود، كه این موضوع خود نیاز به تحقیقی مجزا دارد. تربیت محوری بهترین جا برای تحقق تربیت دینی و اسلامی فرزندان ما مسجد است، زیرا مسجد مكان انسان سازی است، از سوی دیگر در جامعه اسلامی، آنچه باید محور قرار بگیرد، تربیت است. « اگر تربیت اصل قرار گرفت به طبع سیاست، اقتصاد، مدیریت، فرهنگ و آموزش جامعه نیز اصلاح خواهد شد، زیرا تربیت هسته جامعه است و باید در سیاستگذاری های كلان و خرد جامعه اسلامی مانند میزان رشد و تعامل مساجد با سایر نهادها باید این اصل باشد كه چه میزان می توان مساجد را در مسیر تربیت دینی افراد جامعه قرار داد و بعد از آن به ابعاد و قابلیتهای دیگر مساجد پرداخت.» (3) . ضعف‌های رسانه‌های عمومی و مسجد در صدر اسلام به دلیل رشد كم جوامع از لحاظ تمدنی و نهادها و مراكز اجتماعی، به تعبیری مساجد تنها رسانه ارتباطی بین شرع اسلام و توده مردم بود كه بوسیله نبی اكرم (صلوات الله علیه) و بعد از آن بوسیله ائمه اطهار (علیهم السلام) شكل می گرفت.« پیدایش مراكز موازی مساجد مثل مدارس، بسیج، فرهنگ سراها و مراكز متعدد فرهنگی، تعدد كانال ها و شبكه های تلویزیونی و ماهواره و اینترنت و غیره، سرگرمی های متنوع و برنامه ورزشی و تفریحی با سرمایه گذاری های كلان، جذب امكانات فرهنگی به منظور اجرای طرح های گوناگون و چیزهای كم اهمیت مثل موسیقی و سرگرمی های بی محتوا، ارایه ی چهره ضعیف از اهل مسجد در فیلم، حاضر نشدن پیوسته در مسجد، ضعف تبلیغات، پیام های بی محتوا، پخش برنامه هایی كه گاهی به كونه ی غیر مستقیم بر مسجد تاثیر منفی دارد.» (4). در زمانه ما مراكز رسمی و نهادها غیر رسمی فراوانی شكل گرفته كه هر كدام یك وظیفه ای را به عهده دارند، و ذهن برخی را نیز به این سمت برده كه مسجد باید تنها وظیفه اجرای نماز و فعالیتهای صرف مذهبی را ایفا كند، در حالیكه این دیدگاه بسیار خام و اشتباه است و برای رسیدن به یك حالت مطلوب نیاز به بررسی های فراوان دارد، اگر در صدر اسلام تمام فعالیتهای تربیتی و آموزشی در مساجد انجام می گردید، آیا در زمان حاضر نیز باید همین اتفاق بیافتد؟ رابطه و تعامل سایر مراكز و نهادها باید چگونه باشد، نقش های انحصاری مسجد و هر نهادی چیست؟ و برای تحقق تعلیم و تربیت اسلامی هر ارگان، نهاد، مركز و مجموعه تبلیغی، فرهنگی، آموزشی و تربیتی باید چه خط مشی و برنامه ای را دنبال كند، مطمئنا بهترین كار این نیست كه شروع كنیم و نهادها و مجموعه های موازی را حذف كنیم، بلكه حالت ایده آل این است كه هر حذف، اصلاح و تداومی باید براساس یك نقشه راه مشخص باشد. جایگاه امام جماعت، متولیان مسجد و والدین به این سبب كه كودكان و نوجوان بی مقدمه نمی توانند با مساجد ارتباط برقرار كنند لذا والدین و متولیان تربیتی موظفند پلی را بین مسجد و فرزندان جامعه اسلامی برقرار كنند و مهم تر از جذب ایشان، نگه داشتن و تربیت دینی و جمعی نمودن فرزندان است. مساجدی كه در عصر ما وجود دارند، دارای اشخاص و متولیان متفاوتی است، از جمله می توان به هیات امناء، خادم، مسئولین اجرایی و فرهنگی و ... اشاره كرد، اما به قطع و یقین می توان گفت اصلی ترین نقش را امام جماعت ایفا می كند و اصولا باید ایفا نماید. در بسیاری از مساجد مشاهده شده كه فضای مطلوب و امكانات مادی زیادی موجود است ولی آثار تربیتی آنها چندان مطلوب نبوده است و در حالت مقابل، مساجدی با فضا و امكاناتی محدود، توانسته اند به ثمرات عظیم تربیتی برسند، لذا در این بین نقش اصلی را امام جماعت به عنوان مركز ثقل ایفا می كند.«  خصوصیات اخلاقی امام جماعت، سخنرانی های ضعیف و دعوت نكردن از سخنواران ماهر، نبود ارتباط با مراكز روحانیت، مركز رسیدگی به امور مساجد و سایر مسجد های اطراف، استفاده نكردن از تجربیات دیگران، بی توجهی به برنامه ریزی و سازماندهی امور مساجد، فقدان مدیریت كارآمد در مساجد، نبود نقد و نظارت بر عملكرد ائمه جماعات، منحصر بودن در تبلیغ سنتی و استفاده نكردن از ابزار روز، پاسخگو نبودن به گرایش های گوناگون و تامین نبودن ائمه جماعات از مهم ترین چالش های مهم در این عرصه است.» (5) . نكته مهم دیگر در ارتباط با مساجد و نمازخانه ها ، كه می تواند نقش بسیار مهمی در ایجاد و تقویت احساس مذهبی در كودكان و نوجوانان داشته باشد ، ویژگیهای شخصیتی كارگزاران اصلی آنها ، بخصوص پیشنمازها و خادمین مساجد است .خلق و خوی نیكوی امام مسجد و مهارت اجتماعی او در برقراری ارتباط با نمازگزاران بویژه نوباوگان و نوجوانان فوق العاده حساس است . استقبال از حضور اتفاقی یا مستمر نوجوانان در مسجد ، توسط امام مسجد و با چهره ای گشاده و متبسم ، احساس زیبا و خوشایندی را در وجود نیازمند محبت كودكان و نوجوانان ، ایجاد می كند. باید مراقب بود كه خدای ناكرده با تندخویی و عتاب و خطاب ، زمینه آزردگی روان حساس ، ترد و شكننده نوجوانان را به هنگام حضور در مسجد ، به هر دلیلی كه باشد فراهم ننمایم ! بعضاً مشاهده شده است كه به هنگام اقامه نماز و یا سخنرانی خطیب ، بعضی از كارگزاران مسجد ، مانند خادم مسجد ، با تندخویی و عصبانیت كودك یا كودكانی را كه همراه پدر یا برادر بزرگتر خود به مسجد آمده اند، چون شیطنت می كنند ، آزرده می سازند یا از محوطه مسجد بیرون می كنند . متأسفانه این قبیل عكس العملهای ناسنجیده، خود می تواند آفتی باشد برای رشد و پرورش احساسات مذهبی كودكان. » مسلماً از اولیای كودكان انتظار می رود كه وقتی با كودكان خردسال خود به مسجد می روند حتی الامكان سعی نمایند به هنگام اقامه نماز یا ایراد سخنرانی ، مراقب رفتار فرزندان خود باشند. اما باید توجه داشت كه هرگونه تندخویی ، اعمال خشونت و كنترل شدید می تواند احساسات لطیف كودكان را خدشه دار نماید . همان¬گونه كه پیشتر اشاره شد امام حسن(ع) و امام حسین (ع) نیز زمانی كه كودكی خردسال بودند، به هنگامی كه پیامبر بزرگوار (ص) به سجده می¬رفتند، بر دوش پیامبر(ص) می¬نشستند و بازی می¬كردند و پیامبر(ع) نمازشان را طولانی می¬كردند تا آنها بیشتر لذت ببرند.» (6). سادگی و زیبایی مسجد اگر می خواهیم مساجد بتوانند وظیفه آموزشی و تربیتی خود را به خوبی ایفا كنند لذا باید تمام اركان مادی و معنوی مساجد در حد مناسبی باشد، یكی از همین جنبه ها ظاهر مسجد است، از طرفی اساسا باید مكان نماز و جایگاه مقدس مسجد، پاك و پاكیزه باشد و نیز كودكان و نوجوانان با حضور در مساجد، تصاویری را در ذهن می سپارند كه ایشان را به طور مستقیم و غیر مستقیم نسبت به دین جذب یا دفع می كند. »در یك جامعه اسلامی می بایست كودكان و نوجوانان از نگرشی مثبت و خوشایند نسبت به اماكن مقدس، همچون مساجد و نمازخانه ها برخوردار باشند. مسجد و نمازخانه باید احساسات و خاطره های زیبا و به یادماندنی را برای كودكان و نوجونان تداعی كند و سرانجام ما باید تدابیری اتخاذ نمائیم كه كودكان مسجد را محلی آرامش بخش، زیبا و دوست داشتنی بداند.» (7) . تمیزی ، سادگی و زیبایی از ویژگی های بارز مساجد و نمازخانه های مسلمانان است . استفاده از رنگهای آرامش بخش ، همچون آبی و نیلی و فیروزه ای ، و بهره گیری از شیوه معماری مبتنی بر طبیعت و اشكال هلالی و قوسی در بنای مساجد جلوه خاصی به ساختار ظاهری آن می بخشد. چنین آراستگی و نمای آرام بخش ، زمانی كه با طنین دلنشین اذان ، آن هم با نیكوترین صدا ، همراه می شود، بر گیرایی مساجد می افزاید و آن زمان كه از همه مساجد مسلمین بوی خوش عطر و و گلاب به مشام كودكان و نوجوانان می رسد، همه وجودشان سرشار از احساسات زیبا و دوست داشتنی می گردد. در واقع چنین انتظار می رود كه در طول شبانه روز از همه مساجد شهر بوی خوش عود و عطر و گلاب به مشام عابران و رهگذران برسد. چگونه ممكن است در مكان مقدسی همچون مسجد ، سجده گاه الهی ، بعضاً خدای ناكرده بوی عرق پا ، دود زهرآلود و آزار دهنده سیگار به مشام برسد؟ بدون تردید اگر در چنین شرایطی ، كودكی برای نخستین بار به همراه پدر یا معلم خود وارد مسجدی بشود، بوی دود ناشی از سیگار، وجودش را آزرده خواهد ساخت و ما بدون این كه قصدی داشته باشیم ، ناخودآگاه ، احساس ناخوشایندی در ضمیر او ایجاد خواهیم كرد . لذا وضعیت اماكن مقدس ، همچون مساجد شهر و نمازخانه های مدارس و مسافرخانه ها و غیره باید به گونه ای باشد كه همه رهگذارن و همسایگان در ساعات مختلف شبانه روز ، به هنگام عبور از نزدیكی آنها ، با استشمام رایحه خوش، پی به وجود آن اماكن مقدس ببرند! مسجد و آموزش اسلامی مساجد نهادهای اساسی آموزش در زمینه های قرآن، احكام، اخلاق و علومی مانند كلام و فقه بوده اند. در پیوند با همین نقش آموزشی، به تدریج، مساجد عهده دار كتابخانه های عظیم و پر رونقی شدند كه در برخی از شهرهای ایران امروز نیز وجود دارد. « مساجد محل پرورش استادان بزرگی بودند كه بعدها خود از علما و مدرسان بنام اسلام گردیدند. طی قرن ها، كه تمدن اسلامی سیر نزولی خود را طی می كرد، مساجد دیگر به عنوان یك نهاد اسلامی، نقش ها و كاركردهای مذكور را ایفا نمی كرد. با توجه به تحولاتی كه در اروپا رخ داده بود و در آن كلیسا صرفاً نقش عبادی داشت، در بازتاب این تحول فكری بر جوامع اسلامی، در كشورهای اسلامی نیز مساجد از نقش اصلی خود تهی گردید و تنها به یك بعد آن، كه عبادت بود، توجه می شد.». در پایان نیز به آيات قرآنى اشاره می كنیم كه در زمينه ارزش آموزش و علم تاكیدات فراوانی دارد و همگى بر بلندى جايگاه دانش و برترى مقام علما و بزرگداشت مرتبه خرد و معرفت و بى ارزشى نادانى و نادانان دلالت مى نمايد. قرآن نادانى را با نابينايى يكى دانسته و آن را به گمراهى و تاريكى محض تشبيه دانسته، مى فرمايد:« رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنتَ العَزِيزُ الحَكِيمُ»(بقره/129)مهم‏ترین عوامل ایجاد پیوند میان مسجد و جوان عبارتند از: 1- ایجاد ارتباط عاطفى بین خانه و مسجد خانواده به عنوان نخستین كانون تعلیم وتربیت نقش عمده‏اى در برقرارى ارتباط جوان با مساجد دارد. بسیارى از كارهاى ناپسند تا به صورت عادت در نیاید در اجتماع انجام نمى‏گیرد. امام على(ع) یكى از روش‏هاى تربیتى را عادت مى‏داند كه از آن به عنوان طبیعت دوم یاد مى‏كند. و مى‏فرماید: «عود نفسك فعل المكارم و تحمّل اعباء المغارم تشرف نفسك و تعمر آخرك و یكثر حامدوك(8و9)؛ نفس خود را به امور نیك عادت دهید تا شرافت یابید و آخرت خود را آباد كنید و ستایش كنندگان را افزایش دهید بر این اساس اسلام سفارش مى‏كند فرزندان را از كودكى به نماز و روزه عادت دهید تا تقید به فرائض در بزرگسالى بر آنان دشوار نگردد.(10 ).   2- ایجاد ارتباط عاطفى بین مدرسه و مسجد  مدرسه به عنوان خانه دوم مى‏تواند پل ارتباطى بین جوان و مسجد باشد. جوانان ما بیش‏تر اوقات خود را با محیط مدرسه و با تماس و گفتگو با مربیان مى‏گذرانند و بدیهى است كه گفتار و كردار آنان تأثیر بیش‏ترى دارد. از این فرصت باید استفاده كرد وتفكیك ناخواسته میان تعلیم و تربیت را از بین برد مراكز آموزشگاهى نباید تنها دغدغه خود را آموزش و تدریس بدانند. متأسفانه امروز درمراكز آموزشى دو مقدمه آموزش و پرورش از یكدیگر جدا شده و افراد خاصى خود را موظف به تربیت دینى نوجوانان و جوانان مى‏دانند از این رو در مدارسى كه نماز جماعت اقامه مى‏شود در نمازخانه فقط مربیان پرورشى و معلمان دینى حضور مى‏یابند و دیگر معلمان حضور كم رنگ دارند. آیا معلمان ریاضى، انگلیسى، ورزش، فارسى و غیره در قبال تربیت دینى دانش‏آموزان وظیفه‏اى ندارند؟ اگر معلم ریاضى در كنار دانش‏آموزان در نماز جماعت حضور یابد قطعاً اثر او به مراتب بیش از مربیان پرورشى خواهد بود. از سوى دیگر متصدیان امور مساجد باید رابطه خود را با مدرسه تقویت نمایند.اگر در جشن مدرسه، شیرینى به شكل بسته‏بندى شده و به نام مسجد به دانش‏آموزان داده شود چه تأثیرى خواهد داشت؟ اگر امام جماعت و هیئت امناى مسجد در مراسم مدرسه شركت كنند چه فضاى مناسبى ساخته خواهد شد؟ از این طریق مى‏توان موانع میان مسجد و مدرسه را از پیش رو برداشت و تعادل طرفین برقرار كرد. 3-  ایجاد ارتباط عاطفى بین مسجد و جوان جوان، موجودى است عاطفى، زود رنج و شكننده. اگر با جوانان با صداقت و احترام برخورد شود به سهولت مى‏توان در این دوره از حیات در عمق دل و صفاى قلب او نفوذ كرد. پیامبر اكرم(ص) توصیه فرموده‏اند: «علیكم بالشبان خیراً فانهم ارق افئدة ان اللَّه بعثنى بشیراً و نذیراً محالفنى الشبان و خالفنى الشیوخ؛ بر شما باد به جوانان كه قلب آنان رقیق‏تر و آمده پذیرش خیر است. وقتى خداون مرا براى انذار و بشارت مردم مبعوث كرد سالخورده‏ها با من مخالفت كردند اما جوانان با من پیمان بستند».(11)لازم نیست شعائر دینى و تكالیف شرعى را بر جوانان تحمیل كرد كه این كار عكس العمل منفى دارد بلكه كافى است كانون مذهبى را به صورت جذاب، عرضه نمود و فضاى صمیمى و خوشایندى را فراهم كرد. و در كنار هدایت بر همدلى تأكید ورزید. براى توفیق در ارتباط بین مسجد و جوان باید به همدلى برسیم. وقتى جوان احساس كند تنها از او گوش انتظار داریم چیزى به نام پذیرش اتفاق نمى‏افتد. ما معمولاً در نصیحت كردن قهرمانیم اما در همدلى واقعاً كم مى‏آوریم و به همین دلیل پل‏هاى ارتباط را مى‏شكنیم. همدلى نیازمند چند مسأله است: 1- درك جوان واقعیت آن است كه دوره جوانى اقتضائات خاص خود را دارد. جوانان به دلیل ناپختگى كم تجربگى، احساسات شدید و مشكلات بلوغ به طور طبیعى، خطاپذیرند و از طرفى روحیه استقلال‏طلبى و ستیزه جویى زمینه چالش‏ها و تضادها را در میان این قشر و بزرگ‏ترها به وجود مى‏آورد نحوه برخود با مسائل جوانان بسیار ظریف و حساس مى‏باشد، بسیارى از دست اندركاران كانون‏هاى دینى و مساجد، بدون توجه كافى به واقعیات دوران نوجوانى و جوانى و مشكلات ویژه آنان، اقدام به واكنش‏هاى تند و افراطى مى‏كنند و چه بسا یك یا دو برخورد ناسنجیده و ناصواب براى همیشه جوانان را از مساجد و عرصه تربیت دینى دورگرداند. استاد مطهرى داستانى را نقل مى‏كند كه گویا این حقیقت است و مى‏گوید: شخصى كه به مسجد مى‏آمد و نماز جماعتش ترك نمى‏شد توسط یكى از مقدسین مورد عتاب قرار مى‏گیرد كه اگر مسمانى چرا ریشت را این طور كرده‏اى؟ او از همان جا سجاده را بر مى‏دارد و مى‏گوید این مسجد و این نماز جماعت و این دین و مذهب مال خودتان رفت كه رفت.(12) آنان كه منادیان و ناشران فرهنگ نمازند باید راه‏هاى ارتباط با جوانان را شناسایى كنند و از روش‏هاى كارآمد استفاده نمایند و خودرا جاى جوان بگذارند وتوقع بیش از حد از او نداشته باشند خوشبختانه دین واقع بین اسلام به نكات دقیقى پرداخته كه بسیار كارگشا است. وقتى امام على(ع) با خدمت كارش قنبر براى خرید لباس به بازار رفتند و دو پیراهن دو درهمى و سه درهمى خریدارى نمودند امام(ع) پیراهن سه درهمى را به قنبر دادند. قنبر گفت: شما به آن سزاوارترى چون شما بالاى منبر مى‏روى و خطبه مى‏خوانى، امام(ع) در پاسخ فرمود: «انت شاب و لك شره الشباب؛ تو جوان هستى و میل جوانى دارى».(13) در حدیث فوق امام(ع) این درس را به همگان داده است كه جوان را درك كنند و روحیه او را در نظر گیرند. 2-  انعطاف‏پذیرى  همدلى بدون انعطاف‏پذیرى ممكن نیست. جوان به حكم جوان بودن در معرض خطا و لغزش است. از این رو امام على(ع) مى‏فرماید: «جهل الشباب معذور و علمه محقور؛ نادانى جوان غیر قابل ملامت و علم او محدود واندك است«(14)خداوند به پیامبر رحمتش مى‏فرماید: «و لو كنت فظاً غلیظ القلب لا نفضوا من حولك« (15)؛ اگر سخت دل و ترش روى بودى همه از تو دور تو پراكنده مى‏شدند. مسؤلان مساجد باید با تحمل و بردبارى و انعطاف‏پذیرى، با جوانان بزرگوارانه برخورد كنند و چون پدرى دلسوز دست نوازش بر سر فرزندان خود بكشند و «ارتباط عاطفى« را بر ارتباط دستورى و خشك مقدم دارند. روان شناسان معتقدند نخستین امرى كه بر اثر پیوندهاى معنوى یا معنایى و دوستى مى‏شكفد محبت است و محبت در ابتداى امر مستقل و فراگیراست(16). 3-  جوان گرایى معمولاً جوان از جوان بهتر و زودتر مى‏پذیرد. در دو جوان به دلیل نزدیك بودن جهان احساسى وعاطفى و روحى، تفهیم و تفاهم سریع‏تر اتفاق مى‏افتد. در حال حاظر ائمه جماعت بسیارى از مساجد كهنسال‏اند و با دنیاى جوان بیگانه‏اند هر چند در این میان، پیران خوش اندیش و جوان دل وجود دارند كه توانایى فوق العاده‏اى در جذب جوانان دارنداما باید به یك جوان گرایى در مساجد برسیم. بعضى از جوانان، عدم امكان ارتباط با امام جماعت سالمند را دلیل اجتناب از نماز جماعت و عدم حضور در مساجد مى‏دانند و به تجربه دیده شده مساجدى كه امام جماعت جوان و پرشورى دارد در جذب جوانان موفق‏تر بوده‏اند. در این رابطه لازم است تحولى در سیستم مدیریتى مساجد به وقوع پیوندد و فرهنگ جوان گرایى در اداره مساجد نهادینه گردد و جوانان در كنار سالمندان در هیئت امناى مساجد راه یابند. 4-  زیبا سازى مساجد  یكى از راه‏هاى استحكام پیوند جوانان با مساجد، زیبا ساختن مساجد و كانون‏هاى دینى است. مساجد از همان سردر تا درون مسجد (صحن، محراب، فضا، دیوارها و غیره) باید آراسته و پیراسته و جوان پسند باشد واز جاذبه‏هاى هنرى و علمى در پیشانى مسجد استفاده شود. پاكیزگى، طراوت و زیبایى مسجد، در جذب جوانان بسیار مؤثر است. بعضى از دانش‏آموزان، بوى بد، فضاى تنگ نمازخانه، فرش‏ها و موكت‏هاى آلوده را باعث بى رغبتى به نماز مى‏دانند. 5-  فعال كردن مساجد براى حضور جوانان در مساجد، لازم است، مساجد را از انحصار به نماز، خارج كرد، جوان عنصرى فعال و پرشور است و به دنبال كانونى فراگیر و خودجوش مى‏باشد. مطالعه عصر نبوى نشان مى‏دهد كه مسجد، پایگاه تصمیم‏گیرى اجتماعى، نظامى، سیاسى، عبادى و فرهنگى بوده است. در این صورت مسجد یك مجتمع مى‏باشد كه جوانان را با سلایق مختلف در خود جمع كرده است. اگر در دوران دفاع مقدس ما شاهد حضور چشمگیر جوانان در مساجد بودیم یكى از دلائلش فعال بودن در زمینه‏هاى عبادى، نظامى و فرهنگى بوده است. اگر امكانات هنرى، ورزشى، نمایشى، كتابخانه در كنار مسجد به عنوان جزئى از پیكره مسجد محسوب شود جوانان به مسجد راغب‏تر خواهند شد. با كمال تأسف دنیاى الحاد در مسیر خود با ظواهرى زیبا از روش‏هاى نو و از تمامى امكانات استفاده مى‏كنند ولى ما تنها به روش‏هاى سنتى اكتفا كرده‏ایم و از همه ظرفیت‏ها استفاده نمى‏كنیم. قرآن كریم به كاربرد هنر در القا و تغییر افكار اشاره كرده و مى‏فرماید: سامرى دشمن موسى(ع) با زر و زیور، گوساله‏اى ساخت كه صدایى شگفت داشت و آن را خداى موسى معرفى كرد و به این صورت پیروان موسى(ع) را به انحراف كشاند(17). چرا ما براى هدایت مردم از شیوه‏هاى هنرى مثل فیلم، كارتون، تئاتر، نقاشى، گرافیك، مسابقه و غیره استفاده نكنیم؟ 6-  بهبود شیوه‏هاى پیام رسانى دینى متأسفانه در روش‏هاى تبلیغى و جذب جوانان، بیش‏تر از روش‏هاى كلیشهاى و تكرارى و به صورت مستقیم استفاده مى‏كنیم و همین امر در بى علاقگى و گریز جوانان از نماز جواعت مؤثر بوده است. در برخى تحقیقات به ویژه تحقیقاتى كه در آموزش و پرورش انجام پذیرفته است یكى از دلایل گریز دانش‏آموزان از نماز جماعت، سخنرانى‏هاى طولانى و تكرارى مطرح شده است. (18). ما هندسه گفتن با جوانان را به خوبى نمى‏دانیم و یا رعایت نمى‏كنیم. پر گویى، مكرر گویى و ارتباط مستقیم آمرانه و دستورى باعث دلزدگى و نفرت و دین گریزى جوانان مى‏شود. در یك نظر سنجى از دانش‏آموزان كه در مورد منابع كسب اطلاعات درباره زندگى حضرت على(ع) صورت گرفته است معلوم گردید كه سریال امام على(ع) كه از تلویزیون پخش شد بالاترین نمره 4/35 ولى سخنان روحانیون كم‏ترین نمره (2/43) را به خود اختصاص داده است و این موضوع، نگرش منفى جوانان نسبت به روش متعارف تبلیغ دینى را مى‏رساند و ثابت مى‏كند كه دانش‏آموزان به طور كلى، حوصله و علاقه كم‏ترى براى شنیدن سخنان یا خواندن مطالب دارند. ما در عصر ابتكارات و خلاقیت‏ها به سر مى‏بریم هر روز شیوه‏هاى جدید اطلاع رسانى و تبلیغاتى ابداع مى‏شود ولى آیا شیوه‏هاى پیام رسانى در عرصه دین و معارف دینى شیوه‏هاى كارآمد و به روز است؟ بى شك منبر و وعظ و خطابه یكى از شیوه‏هاى اصیل و مؤثر تبلیغ دینى است ولى آیااین روش در همه جا و براى همه اقشار جامعه مفید است؟ آیا ائمه جماعات مساجد به غیر از سخنرانى، روش دیگرى را آزموده‏اند؟ باتوجه به تجارب سودمند مبلغان در سال‏هاى اخیر در به كارگیرى از گفتگوى مستقیم دو نفرى و به اصطلاح تبلیغ چهره به چهره و رفیق شدن و اظهار همدردى كردن بانسل جوان وقت آن رسیده كه در سطح وسیع از این تجربه ارزش‏مند استفاده گردد و ائمه جماعات مساجد با اتخاذ روش ابتكارى خود، مجالس رادر خانه‏ها به صورت پرسش و پاسخ و هدایت غیر مستقیم برگزار نمایند. یكى از رموز موفقیت روحانیون در جبهه‏هاى حق علیه باطل در سال‏هاى دفاع مقدس در همین امر نهفته است روحانى با رزمندگان نشست و برخاست داشت در كنار آن‏ها غذا مى‏خورد، استراحت مى‏كرد، در غم و شادى‏هاى آنان شریك بود و از میهن اسلامى دفاع مى‏نمود و در وقت نماز، به عبادت مى‏پرداخت، از این رو رزمنده به محض شنیدن صداى اذان با رغبت و عشق به نمازخانه‏ها روى مى‏آوردند و نداى وحدت سرمى‏دادند. 7- عمل‌گرایى روابط جوان با مسجد تا حد زیادى بستگى به نوع برخورد و رفتار امام جماعت و الگوهاى جامعه‏دارد. جوانان حساس و زود شكن هستند. رؤیت فاصله میان گفتن و بودن در جامعه، زمینه گریز جوانان را فراهم مى‏كند. آن‏ها كم‏تر مى‏توانند به تحلیل عمیق بپردازند، از این رو زود قضاوت و حكم صادر مى‏كنند. توصیه‏هاى كلامى در صورتى كه با رعایت نكات روان شناختى انجام گیرد تأثیرى بسزا خواهد داشت ولى عدم هماهنگى میان قول و فعل، پند و اندرز مربیان را بى‌اعتبار مى‏كند. امام صادق(ع) مى‏فرماید: هرگاه شخص عالم به مقتضاى علم خویش عمل نكند اثر موعظه‏اش هم چون آب باران بر روى سنگ صاف از قلب‏هاى مردم محو خواهد شد. امام على(ع) نیز مى‏فرماید(19). كسى كه خود را پیشواى مردم قرار مى‏دهد پیش از آن كه به آموزش دیگران بپردازد باید خود را آموزش دهد و نیز باید تربیت كردار او بر تربیت گفتارش پیشى داشته باشد. (20). استاد مطهرى مى‏گوید: این خود یك غفلت و اشتباه بزرگى است امروز در اجتماع ما كه براى گفتن و نوشتن و خطابه و مقاله بیش از اندازه ارزش قائلیم و بیش از اندازه انتظار داریم. در حقیقت از زبان اعجازمى‏خواهیم. (21). سعدیا گر چه سخندان و مصالح گویى به عمل كار بر آید به سخندانى نیست فرزندان ما بیش از آن كه به گفتار ما نظر افكنند اعمال ما را زیر نظر مى‏گیرند كه گفته‏اند: بچه‏هاى ما آن گونه مى‏شوند كه ما هستیم نه آن گونه كه مى‏خواهیم باشند. (22). یكى از پیامدهاى تضاد در گفتار و رفتار مبلغان دینى و متصدیانامور مساجد، ایجاد تنفر در بین جوانان است در روان‏شناسى ثابت شده است كه بخش زیادى از یادگیرى انسان از راه چشم صورت مى‏گیرد. استاد مطهرى مى‏گوید: هیچ چیز بشر را بیش‏تر از عمل تحت تأثیر قرار نمى‏دهد شما مى‏بینید مردم از انبیاء و اولیا زیاد پیروى مى‏كنند ولى از حكما و فلاسفه آن قدر پیروى نمى‏كنند چرا؟ براى این كه فلاسفه فقط مى‏گویند، فقط مكتب دارند، فقط تئورى مى‏دهند... ولى انبیا و اولیا تنها تئورى و فرضیه ندارند عمل هم دارند آن چه مى‏گویند اول عمل مى‏كنند حتى این طور نیست كه اول بگویند بعد عمل كنند اول عمل مى‏كنند بعد مى‏گویند، وقتى انسان بعد ا زآن كه خودش عمل كرد گفت آن گفته اثرش چندین برابر است.(23).بسیار اتفاق افتاده وقتى از جوانان مى‏پرسیم چرا به مسجد نمى‏روى؟ مى‏گویند فلان مسجدى نماز جماعتش ترك نمى‏شود ولى در عمل فلان كار را مى‏كند. او انتظار چنین رفتارى را از الگوهاى جامعه ندارد. از این رو نسبت به همه چیز بدبین و بى اعتماد مى‏شود. در شرایط كه جوان به الگو‌گرایى و همانندسازى توجه خاص دارد باید روى كرد تازه‏اى به این مقوله ارزش‏مند صورت گیرد و الگوهایى متناسب با فرهنگ دینى به شكل جوان معرفى گردد و در دو بخش، سخت‏افزارى و نرم‏افزارى شكل و محتواى مساجد، تغییر اساسى به وجود آید تا در تعامل جوان و مساجد، شاهد خیزشى همه جانبه باشیم. 8- پاسخ گویى به پرسش‏هاى دینى جوانان یكى از راه‏هاى استحكام پیوند میان مسجد و جوان، رفع نیاز فكرى و معنوى جوانان مى‏باشد. جوانان ذهن خلاق و جستجو گرى دارند و همواره به دنبال كشف حقیقت و حل مسائل و پاسخ گویى به شبهات‏اند. علاوه بر آن امروز شبهه افكنى در حوزه فرهنگ دینى یكى از پر خطرترین جلوه‏هاى تهاجم فرهنگى در عرصه تربیت دینى است این شبهات به قول استاد مطهرى، گذرگاه خوبى هستند اما عدم پاسخ گویى به آن‏ها موجب تزلزل در عقاید واندیشه‏هاى دینى آنان مى‏گردد و پایه‏هاى تربیت دینى را سست مى‏گرداند. جوان اگر احساس كند كه مسجد محلى براى پاسخ گویى به سؤالات اوست و در آن شخصیت ارزش‏مند و فرهیخته‏اى است كه درد او را درك مى‏كند، خواه ناخواه به سمت و سوى او متمایل مى‏گردد و دیگران رانیز با خود همراه مى‏سازد. استاد مطهرى مى‏گوید: ما امروز از این نسل گله داریم كه چرا با قرآن آشنانیست چرا در مدرسه‏ها قرآن یاد نمى‏گیرند حتى به دانشگاه هم كه مى‏روند از خواندن قرآن عاجزند البته جاى تأسف است كه این طور است اما باید از خودمان بپرسیم ما تاكنون چه اقدامى در این راه كرده‏ایم؟ آیا با همین فقه و شرعیات و قرآن كه در مدارس است توقع داریم نسل جوان با قرآن آشنایى كامل داشته باشد؟ قرآن از مؤمنان مى‏خواهد كه سخنانشان محكم و استوار باشد »قولوا قولاًسدیاً؛(24) این نكته در تربیت دینى و جذب جوانان بسیار مهم و حیاتى است كه سخنان مربى باید(25).همچون سدى محكم جلوى امواج مختلف مقاوم باشد. 9- پیوند مسجد با زندگى جوان اگر مساجد از خاصیت تك بعدى (معنوى گرایى) به سوى چند بعدى شدن سوق داده شود و اقدام عملى در جهت نیازهاى فردى و اجتماعى نسل جوان بردارد قطعاً در جذب جوانان موفق خواهد بود. وجود برخى مشكلات زمینه ساز انحراف و بى رغبتى به دین یا كانون‏هاى دینى است. بیكارى، عدم ازدواج و عدم تأمین معیشتى زمینه دین گریزى و سستى نسل جوان را فراهم مى‏سازد. از جوانى كه در آتش غریزه جنسى مى‏سوزد و بر اثر بى كارى و عدم امید به آینده سر از یأس و ناامیدى در مى‏آورد و مأمنى براى حل مشكلات خودنمى یابد چگونه انتظار رغبت به نماز و دین مدارى از او مى‏توان داشت. دین خردگرا و حكمت مدار اسلام در كنار مسایل معنوى بر مسایل مادى و اقتصادى نیز تأكید مى‏كند و فقر را مایه كفر معرفى مى‏كند چنان كه از پیامبر (ص) نقل است كه فرمود: كاد الفقر ان یكون كفراً(26)؛ رهبران دینى و الگوهاى جامعه باید خود را با مشكلات.جوانان درگیر كنند و در حد امكان در حل آن بكوشند تا از این طریق پیوند عاطفى برقرار گردد. مردم دل به كسى مى‏دهند و خانه دل را حریم كسانى مى‏سازند كه با درد و رنج آنان آشنا و با غم هایشان محرم و در راه خدمت به آنان كوشا باشند.در این راستا پیشنهاد مى‏شود در مساجد ستاد رفع مشكلات جوانان تأسیس گردد و معتمدین‌محل از اهل مسجد در ساماندهى معیشت جوانان، كاریابى، آسان‌سازى ازدواج و غیره مشاركت نمایند. پس بیائیم در نگرش و روش خود به دو مقوله ارزش‏مند مسجد و جوان تجدیدنظر نماییم و بین این دو علقه‏اى ناگسستنى برقرار سازیم. موانع حضور جوانان در مسجد  1ـ بحران هويت ديني، 2ـ تهاجم فرهنگي، 3 ـ روحيات و خواسته‌هاي جوان و مسجد ، 4 ـ  ناهنجاري‌ها ،  5 ـ دين گريزي راه‌هاي جذب جوانان 1- امام جماعت، 2- خانواده و دوستان،3ـ امكانات و فعاليت‌هاي مسجد (امكانات، فعالیت‌ها، سفرهاي زيارتي و سياحتي  برگزاری مسابقه‌ها)، 4ـ بها دادن به جوانان (عضويت در هيئت امنا، نظرخواهي، واگذار كردن فعاليت‌هاي مسجد به جوانان)، 5ـ‌تبليغات ديني،  6ـ‌حضور شخصيت‌هاي موجه و محبوب جوانان در مسجد، 7ـ‌نظافت و تزيين مسجد، 8ـ برخوردها، 9ـ بيان مباحث مورد نياز جوانان در مسجد،  10ـ تشويق  موانع حضور جوانان در مسجد با توجه به ويژگي‌هاي شخصيتي جوانان و حساسيت و تأثير رفتار آنان در آينده انقلاب، در اين بخش موانع حضور جوانان در مسجد را بررسي مي‌‌كنيم. البته موانع رونق و شكوفايي مسجد در حاضر نشدن جوانان در اين مكان، مؤثر است. 1- بحران هويت دیني (27) بحران هويت از سال‌هاي نوجواني آغاز مي‌شود و بخشي از سال‌هاي آغازين جواني را نيز در بر مي‌گيرد. نوجوان در صدد است تا به گونه‌اي روشن بداند كه او كيست؟ نقشي كه بايد در جامعه ايفا كند چيست؟ آيا او كودك است يا يك بزرگسال؟ آيا او توانايي آن را دارد كه روزي در جايگاه يك همسر، پدر يا مادر قرار گيرد؟ آيا او با وجود نژاد، مذهب يا زمينه‌هاي ملي كه او را از نظر مردم كم ارزش جلوه مي‌دهد، احساس اعتماد به نفس دارد؟(28)بحران هويت، واژه‌اي است كه براي توصيف ناتواني نوجوان در پذيرش نقشي كه جامعه از او انتظار دارد به كار مي‌رود(29) و سبب مشغوليت بي هدف، هيجان‌هاي جانشين و ايجاد شخصيت منفعل در جوان مي‌شود.(30) . افراد شخصيت‌هاي گوناگوني دارند كه هويت ديني، يكي از آنهاست. هر انساني به هويت ديني نياز دارد؛ چون گرايش به پرستش از نيازهاي فطري اوست. به اين معنا كه فرد، مستقل از هرگونه يادگيري، در درونش تمايل به عبادت و بندگي خدا را احساس مي‌كند. تجلي چنين احساس و تمايلي در رفتار ديني ‌آشكار مي‌شود(31) هويت ديني، رابطه ميان آدمي و دين را تبيين مي‌كند كه پيامد تدوين آن، احساس تعهد در قبال ارزش‌ها و باورهاي آن مكتب است. برخي از صاحب نظران، تعهد را به عنوان سنگ بناي هويت ديني تلقي مي‌كنند.(32)با توجه به آنچه هويت ديني در اختيار نسل جوان قرار مي‌دهد،(33)اختلال و آشفتگي در آن سبب ضعف دين داري در ميان جوانان مي‌گردد؛ زيرا تعهد و مسؤوليت پذيري فرد را در قبال گزاره‌هاي ديني كاهش مي‌دهد و اين گونه ضمانت اجرايي احكام ديني كاهش مي‌يابد. اختلال در هويت ديني، سبب مي‌شود فرد نه بتواند ارزش‌هاي ديني گذشته خود را ارزيابي كند و نه صاحب ارزش‌هايي شود كه به كمك آنها بتواند آزادانه براي آينده طرح ريزي كند.(34) با درهم ريختگي نظام ارزشي فرد، از ديدگاه جوان امر مثبت و خوبي در مفاهيم ديني وجود ندارد تا انگيزه‌اي براي گرايش به آن داشته باشد. بنابراين، دچار بي تفاوتي و بي مسئوليتي مي‌گردد. تخريب نظام ارزشي ديني سبب مي‌شود بسياري از افرادي كه دچار بحران هويت ديني هستند، در پي هويت منفي باشند و هويتي بر خلاف آن چه اولياي دين در نظر گرفته‌اند برگزينند. بسياري از رفتارهاي ضد اجتماعي و ناسازگارانه نوجوانان را مي‌توان از اين ديدگاه توضيح داد. مسئوليت گريزي، دلزدگي و بي تفاوتي، هر كدام از آثار نبود هويت هستند(35) كه در عرصه ديني و در قالب‌هاي بي توجهي به فرمان‌هاي الهي، بي علاقگي نسبت به ارزش‌ها، گزاره‌ها، اماكن، مراسم و نمادهاي ديني بروز مي‌كند.با بيان اين مطالب، مشخص شد كه بحران هويت ديني، سبب تضعيف باورهاي ديني، اختلال نظام ارزشي مذهبي و بي توجهي به احكام ديني مي‌شود. مسجد از مهم‌ ترين مفاهيم و موضوعات ديني است كه بحران هويت ديني جوان، سبب پايين آمدن اعتقاد به آن و ضعف گرايش به حضور در جمع نمازگزاران مي‌شود. 2- تهاجم فرهنگي فرهنگ ملي ايران با ارزش‌‌هاي مذهبي گره خورده است؛ به گونه‌اي كه مذهب، جزو جدايي ناپذير هويت مردم ايران است. دشمنان انقلاب و اسلام براي دست يابي به اهداف خود، تهاجمي گسترده را به فرهنگ و هويت ما برنامه ريزي و پشتيباني مي‌كنند. از آن جا كه جوانان مهم ترين قشر اثرگذار در شكوفايي آينده نظام هستند، در تهاجم فرهنگي بيشتر از ديگر گروه‌ها مورد تهاجم قرار مي‌گيرند. دشمن در اين مسير مي‌كوشد جوانان را از فرهنگ غني و كهن خود بيگانه سازد و ارزش‌هاي ديني را نزد آنان بي ارزش جلوه دهد.در تهاجم فرهنگي پايگاه‌هاي ديني همچون مسجدها مورد حمله قرار مي‌گيرند. دشمن به اين شيوه مي‌كوشد فرهنگ ضد ارزشي غرب را در ميان جوانان گسترش دهد و آنان را نسبت به مفاهيم و احكام ديني بي عقيده كند. تربيت دست آموزه‌ها، فساد اخلاقي، قرار دادن جاي گزيني براي امور عبادي كه با روحيات و غرايز جواني نيز تناسب دارد، همچون نوار و سي‌دي‌هاي مبتذل و برنامه‌هاي ماهواره‌اي، ترويج الگوهاي غربي، تضعيف باورهاي ديني، تخريب و ترور شخصيت‌هاي خودي، دور كردن مردم از هويت ملي ـ اسلامي و ترويج فرقه‌هاي ساختگي. مسجد پايگاهي است كه در راه مبارزه با تهاجم فرهنگي بسيار مؤثر است.(36) بنابراين، در صورتي كه در اين جدال نابرابر فرهنگي، مسجد جوانان را جذب كند، قدم بلندي در راه مبارزه با تهاجم فرهنگي برداشته شده است. 3- روحيات و خواسته‌هاي جوان (37) و مسجد جوانان، روحيات و خواسته‌هايي دارند كه از ويژگي‌هاي دوران جواني است و مسجد مي‌تواند با برنامه‌هاي گوناگون و پرشور و هيجان انگيز، جوانان را به سوي فطرت پاكشان بكشاند. به همين دليل، جوانان در برخي مراسم ديني كه شور و هيجان بيشتري دارد حضور چشم‌گيري دارند. مراسم سينه‌زني، زنجيرزني و دسته‌هاي عزاداري، اين ويژگي‌ها را دارند بنابراين، حضور جوانان در آن مراسم بيشتر به چشم مي‌خورد.البته اين به معناي اختلاف ذاتي مسجد با همه روحيات و خواسته‌هاي جوان نيست، بلكه به اين معناست كه جوان به جهت روح بي آلايشش، گرايش به عبادت و ارضاي قوه پرستش دارد و از سوي ديگر به جهت انرژي و پتانسيل جسمي فراوان خواهان تحرك و جنب و جوش است كه بايد از اين ناحيه نيز سيراب شود. بنابراين، وجود برنامه‌هاي كسل كننده كه حس كنجكاوي و تنوع‌خواهي جوان را سيراب نكند، مي‌تواند به دوري وي از مسجد بينجامد. 4-  ناهنجاریها (38) جوانان، روحيات و دنياي شگفت‌آوري دارند كه از كنار هم قرار گرفتن قدرت جسمي و قدرت احساسي به دست مي‌ِآيد و به سمت عقلاني شدن پيش مي‌رود. به همين دليل، جوانان معمولا با محيط اطراف و بزرگ‌ ترها، مشكلات رفتاري، عقيده‌اي و سليقگي دارند. اين اختلاف گاهي سطحي و زودگذر است كه در شخصيت و رفتار جوان تأثير زيادي ندارد، ولي گاهي اين اختلاف‌ها به ناهنجاري‌ها و ناسازگاري‌ جوان مي‌انجامد و به اين ترتيب امنيت روحي و رواني لازم براي دين داري از بين مي‌رود. در اين ميان، مسجد نيز به عنوان يكي از مهم ترين گزاره‌هاي ديني در نظام رفتاري جوان، جايگاه چنداني به دست نخواهد آورد. عوامل ظهور ناهنجاري‌‌ها در نوجوانان و جوانان چنين است: درك نكردن روحيه جوان، الگوي نامناسب، تضاد در روش تربيتي، فاصله طبقاتي، كم توجهي خانواده‌ها، ناكارآمدي كانون‌هاي ديني، استفاده ابزاري از دين، كم توجهي به مشكلات، تساهل و تسامح. 5ـ دين گريزي(39) دين‌گريزي گروهي از جوانان به ويژه دسته‌اي كه پرورش يافته دوران انقلاب هستند، از مسائل مهم اجتماعي و فرهنگي كشور است كه بايد مسئولان آموزش و پرورش، رسانه‌ها، خانواده‌ها و عالمان ديني، درباره آن چاره انديشي كنند. دين‌گريزي فقط به سبب تهاجم فرهنگي يا هوا و هوس جوانان نيست، بلكه علت‌هاي گوناگوني دارد و تا زماني كه همه آنها به صورت واقع بينانه و عميق بررسي نگردد، نسل آينده انقلاب با خطر جدي رو به رو است. مسجد نيز به عنوان يكي از مهم ترين نهادهاي ديني، در بحران دين گريزي به گونه‌اي جدي در خطر است.برخي از عوامل دين گريزي جوانان چنين است: بيان نامعقول از برخي مفاهيم ديني، عملي نشدن عدالت اجتماعي در سطح جامعه با وجود شعارهاي فراوان، توجه نكردن به نيازهاي اساسي نسل جوان همچون ازدواج، كار و مسكن، استفاده ابزاري از دين به دست برخي سياست بازان براي رسيدن به هدف‌هاي شخصي و گروهي، نبود برنامه‌ريزي درست فرهنگي براي نسل‌جوان و تهاجم برنامه‌ريزي شده فرهنگي دشمنان داخلي و خارجي براي انحراف نسل جوان.براي بر طرف شدن اين عوامل بايد گروه‌ها و سازمانهاي گوناگون اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي، طرحي اصولي و همه سويه را برنامه ريزي كنند تا مهم‌ ترين قشر اثرگذار جامعه در آينده انقلاب، از دين گريزان نشوند. در اين صورت، يكي از مهم ترين موانع حضور جوان در مسجد حذف خواهد شد.راه‌هاي جذب جوانان علاوه بر مواردي كه در بحث عوامل رونق و شكوفايي مسجدها مطرح شده، عوامل ديگري نيز در جذب جوانان به مسجد مؤثر است. اين عوامل را بررسي مي‌كنيم: 1- امام جماعت امام جماعت، مهم ترين عضو مديريتي مسجد است كه مي‌تواند با برنامه‌ ريزي و عملكرد درست، زمينه مناسبي را براي پيش برد عوامل حضور مردم در مسجد، فراهم كند. درباره حضور جوانان در مسجد نيز عملكرد امام جماعت، شخصيت امام جماعت و چگونگي برخورد او با جوانان، در ايجاد و چگونگي نگرش جوانان نسبت به دين و مسجد بسيار مؤثر است.روابط و احترام ميان امام جماعت و جوانان، نبايد در چارچوبي خشك و رسمي باقي بماند. و بايد به روابط عاطفي بيانجامد؛ يعني امام جماعت به عنوان يكي از دوستان جوانان به شمار ‌رود. امام جماعت براي اينكه سطح روابطش را با جوانان به اين حد برساند بايد به مسائل گوناگوني توجه داشته باشد و همواره جوانان را همراهي كند. او مي‌تواند در مشكلات، آنان را ياري كند، موفقيت‌هايشان را به آنان تبريك بگويد، از ناراحتي و غم‌‌هايشان ابراز تأسف كند، هداياي كوچكي همچون عطر، تسبيح و انگشتر به عنوان يادگاري به آنان تقديم كند، در صورت امكان، روز تولدشان را به آنان تبريك بگويد و كارهاي ديگر كه با توجه به شرايط امام جماعت و فرهنگ و روحيات اهالي محل در برقراري و ايجاد ارتباط دوستانه و محبت آميز مؤثر است.بهتر است ارتباط امام جماعت و جوانان به روابط حضوري محدود نشود. برقراري ارتباط كتبي نيز ميان جوانان و امام جماعت بسيار مفيد است. در اين صورت، جوانان از اينكه امام جماعت به آنان احترام مي‌گذارد و به شكل خصوصي، مطلبي را براي آنان بيان كرده، احساس شخصيت مي‌كنند، به امام جماعت نزديك شده و مطالبي را كه نمي‌توانند بيان كنند كتبي با امام جماعت در ميان مي‌گذارند. البته امام جماعت پيش از اينكه درباره جلب جوانان به مسجد و برقراري ارتباط با وي اقدام نمايد، به بايد طور كامل از نيازها و روحيات، ارزش‌ها، خواسته‌ها، سليقه‌ها، توان‌ مندي‌ها و آسيب‌هايي كه جوان را تهديد مي¬كند و راه‌هاي رويارويي با آن آگاه باشد. در اين صورت مي‌تواند فعاليت‌ها و برخوردهاي خود را با جوانان به شكلي تنظيم كند كه علاوه بر رفع نيازهايشان، آنان را به مسجد بكشاند. در غير اين صورت، اميد زيادي براي موفقيت امام جماعت در جذب جوانان به مسجد وجود ندارد. شناخت موانع برقراري ارتباط عميق و پايدار ميان جوانان و امام جماعت، يكي از مهم ترين كارهايي است كه امام جماعت بايد براي رسيدن به اين اهداف انجام دهد؛ چون آگاهي از اين موانع، براي انتخاب راه كارهاي درست در جهت رفع موانع لازم است. 2- خانواده و دوستان خانواده و دوستان از مهم ترين عوامل تشكيل دهنده شخصيت افراد هستند كه در شكل گيري انديشه تربيتي، سياسي، تحصيلي و ديني فرد مؤثر خواهند بود. اگر اعضاي خانواده به ويژه پدر و مادر خود به مسجد بروند يا به رفت و آمد فرزندشان به مسجد توجه كنند يا اينكه فضاي خانه به طور كلي با آموزش‌ها و مفاهيم ديني آشنا باشد، مي‌توان انتظار داشت جوانان با مسجد، ميانه خوبي داشته باشد. در خارج از خانواده دوستان بر ارزش‌ها و بينش‌هاي جوان تأثير زيادي دارند. از آنجايي كه روابط دوستانه جوانان، قوي‌تر و مؤثرتر از ديگررده‌هاي‌سني است، اهميت گروه‌دوستان بيشتر مي‌شود.خانواده‌ها بايد به گونه‌اي غير مستقيم بر دوستان و دوست يابي فرزند خود نظارت كنند و ملاك‌هاي دوست خوب و اهميت دوست و دوستي را براي جوانان بازگو كنند تا فرزندشان به وسيله دوستان مؤمن و مسجدي به آموزه‌هاي ديني از جمله مسجد علاقه‌مند شوند. 3- امكانات و فعاليت‌هاي مسجد در بحث بررسي نقاط ضعف و قوت مسجدها، به اهميت گستردگي فعاليت‌هاي مسجد و امكانات آن اشاره شد. با توجه به ابزارها و شيوه‌هاي نوين فرهنگي، امروزه مسجدها بدون امكانات و فعاليت‌هاي گوناگون و حساب شده نمي‌توانند با ديگر مراكز و ابزار به ظاهر فرهنگي رقابت كنند. امكانات با توجه به روحيات و فضاي فرهنگي جامعه، مسجد براي جذب جوانان، بايد دست كم در دو زمينه فعاليت داشته باشد: امكانات فرهنگي و امكانات ورزشي.  اگر از سوي مسجد در محل، مكاني براي ورزش جوانان در نظر گرفته شود يا با برنامه ريزي و هماهنگي هيئت امنا، جوانان مسجد بتوانند از امكانات ورزشي در سطح شهر با تخفيف ويژه استفاده كنند، بسيار مناسب است. كانون فرهنگي، روزنامه‌ها، مجله‌ها، كامپيوتر، كتاب‌خانه، نوارخانه، بانك سي دي و ويدئو كلوپ از امكانات فرهنگي مسجد است كه با مديريت صحيح، ميتواند براي مسجد درآمدزا نيز باشد و به گسترش امكانات فرهنگي كمك كند. فعاليت‌ها  مسجد براي جذب جوانان، بايد فعاليت‌هاي گوناگوني انجام دهد تا هر گروه از جوانان را با يك شيوه به سوي خود بكشاند. برگزاري مسابقه‌ها برگزاري مسابقه‌ها يكي از فعاليت‌هاي پردامنه و كم هزينه مسجد است كه در صورت مديريت صحيح، در آمدزا نيز خواهد بود. جوانان روحيات گوناگوني دارند. برخي به ورزش، برخي به هنر و برخي به نويسندگي علاقه مند هستند. براي مثال، در ماه مبارك رمضان پس از نماز جماعت و سخنراني، هر شب مسابقه‌هاي ورزشي برگزار شود. اين نوع مسابقه‌ها با روحيه بيشتر جوانان سازگار است. برگزاري مسابقه‌هاي قرآن، خطاطي، نقاشي، نويسندگي، خاطره نويسي، عكاسي و طراحي، در موضوعي متناسب با مناسبت‌هاي مذهبي در رده‌هاي سني گوناگون، فعاليتي مؤثر و مفيد است. برخي از اين مسابقه‌ها را مي‌توان در سطح كل شهر و يا حتي كل كشور برگزار كرد. حضور امام جماعت در هنگام برگزاري مسابقه‌ها يا اعلام نتايج در ايجاد و گسترش ارتباط او با جوانان مؤثر است. هم چنين مسابقه‌هاي حضوري به صورت پرسش و پاسخ در مسجد، هنگام مراسمي كه در مناسبت‌هاي مذهبي برگزار مي‌شود، همراه با اهداي جوايز قابل توجه است.  سفرهاي زيارتي و سياحتي جوانان، روحيه پر شور و با نشاطي دارند كه در راه هدايت آنان بايد از اين روحيه استفاده كرد. مسافرت ابزار مناسبي در اين راستا به شمار مي‌رود. مسافرت علاوه بر اينكه سبب شادابي روح و روان مي‌شود، ابزار فرهنگي و تبليغاتي مناسبي است كه اگر مسئولان اردو به آن توجه كنند، بسيار مفيد خواهد بود. اردو و مسافرت‌هاي دسته جمعي جوانان از سوي مسجد كه با حضور امام جماعت، برخي از اعضاي هيئت امنا و جوانان متعهد مسجدي  و ديگر جوانان مسجد برگزار مي‌شود از چند سو قابل توجه است:الف) مكان و محل اردو مسئولان اردو بايد مكاني را انتخاب كنند كه فقط تفريحي يا زيارتي نباشد، بلكه بايد به هر دو جنبه توجه شود، براي مثال مشهد مقدس و مناطق جنگي جنوب هم جنبه زيارتي و هم جنبه سياحتي دارد.ب) زمان اردوزمان برگزاري اردو و مدت آن نيز در جهت دهي به محتوا و بار معرفتي و شناختي آن مؤثر است. براي مثال برگزاري اردو در روز عرفه در مناطق جنوب، براي برگزاري دعاي عرفه مفيد است؛ به گونه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اي كه اردو دو روز پيش از روز عرفه و يك روز پس از آن به پايان مي‌‌رسد؛ يعني اردو فقط به جنبه مذهبي توجه نداشته باشد، بلكه مسائل تفريحي نيز رعايت شود.هم چنين اردويي براي زيارت مسجد مقدس جمكران و برگزاري دعاي توسل در شب‌هاي چهار‌شنبه مؤثر است. در صورت موافقت جوانان، مسافرت براي ديدار با علما و عرفا نيز پيشنهاد مي‌شود.ج) مسائل حاشيه‌ايگاهي ممكن است زمان و مكان اردو همه اهداف مسئولان فرهنگي مسجد را برآورده نكند يا اينكه به دليل روحيات و انتظارهاي ويژه جوانان، برگزاري اردو يا مكان مطلوب ممكن نباشد. در اين صورت، توجه به مسائل حاشيه‌اي اردو، گامي بلند و پنهان در راستاي دست يابي به اهداف دراز مدت و گران سنگ تربيت ديني است. اين مسائل، بدون اينكه سبب حساسيت جوانان حاضر در اردو بشود، به گونه‌اي غير مستقيم بسياري از مفاهيم ديني را به جوانان منتقل مي‌كند و فضاي كلي اردو را ديني مي‌كند.براي مثال فرض كنيد كانون فرهنگي مسجد در تابستان، پس از به پايان رساندن امتحانات، اردوي چند روزه در مناطق سرسبز شمال برگزار مي‌كند. اين اردو از نظر زمان و مكان، مذهبي نيست و فقط سياحتي است، ولي مي‌توان فضاي اردو را ديني كرد. در اين راستا، توجه به نكات زير لازم است:1- نام اردو بسيار مهم است و در جهت دهي كلي آن مؤثر است. براي مثال نام اردو، به رنگ سبز انتظار يا منتظران يا سربازان جوان و ديگر مفاهيمي باشد كه با فرهنگ مهدويت در ارتباط است.2- برگزاري مراسم دعا و پخش اذان، نماز جماعت، سخنراني ديني و مسابقه‌هاي كتبي و شفاهي با موضوع‌هاي احكام فقهي و مسائل عقيدتي بسيار مهم و مؤثر است.3-  حضور امام جماعت در اردو و صحبت‌هاي موردي با جوانان، در آگاهي از نظريه‌ها و بحران‌هاي جوانان مؤثر است.حضور ديگر بزرگان مذهبي محل نيز مفيد است.4- مدت زماني كه جوانان در اتوبوس هستند، صوت مذهبي مثل نوار تواشيح، مداحي، مولودي خواني، قرآن با صوت زيبا و مناجات نامه پخش شود.در كل بايد اردو به سمتي پيش رود كه علاوه بر بار معنوي روحاني، سبب دل زدگي جوانان نشود و آنان خاطره خوبي از اردو داشته باشند.مجله محلي جوانان توان مندي‌ها و استعدادهاي فراواني دارند كه استفاده بهينه از آنها و شكوفاسازيشان درايجاد اعتماد به نفس و مبارزه با تهاجم فرهنگي بسيار مؤثر است. يكي از اين امور كه در پركردن اوقات فراغت و رشد علمي و اجتماعي جوانان بسيار مؤثر است، راه اندازي مجله محلي در مسجد است. اين كار هر چند نخست با گرفتاري‌هايي رو به روست، ولي نخستين دست آورد‌هاي آن، تداوم كار را تقويت مي‌كند. همه اعضاي مسجد شامل نمازگزاران، هيئت امنا، كانون فرهنگي بسيج و امام جماعت، بايد در انجام اين طرح كمك كنند. مطالب اين مجله با نظارت هيت امنا و امام جماعت و با نويسندگي جوانان محل در موضوع‌هاي اجتماعي و ديني و محلي چاپ و در خانه‌هاي محل، پخش شود. هر يك از جوانان با توجه به توان‌ مندي‌ها و علاقه‌اش، قسمتي از كار را بر عهده مي‌گيرد. بهتر است برخي مطالب به وسيله امام جماعت و هيئت امنا نوشته شود. احكام فقهي، مسائل عقيدتي، تفسير قرآن و روايت‌هايي به صورت گذرا و جالب، شخصيت‌ شناسي شخصيت‌هاي بزرگ ديني و ملي، مطالب مورد علاقه جوانان با عنوان‌هاي گوناگون‌، همچون پسرها نخوانند، دخترها بدانند و مصاحبه با اعضاي محل در رده‌هاي سني و اجتماعي مختلف مي‌تواند از مطالب اين مجله باشد. كلاس‌هاي آموزشي يكي مهم ترين جنبه‌هاي مسجد، مسائل آموزشي است. هر چند بسياري از جوانان از درس و كلاس گريزان هستند، ولي برگزاري برخي كلاس‌هاي آموزشي مورد علاقه جوانان در جذب آنان مؤثر است. كلاس‌هاي آموزشي ورزشي و هنري علاوه بر اينكه به امكانات زيادي احتياج ندارد، مورد علاقه و اشتياق جوانان نيز هست. اين كلاس‌ها در رشته‌هاي خياطي، گلدوزي، گل سازي، هنر‌هاي دستي، خطاطي، نقاشي و طراحي، عكاسي و فيلم برداري، ورزش‌هاي رزمي و شنا براي خانمها و آقايان، قابل برگزاري است. براي افزايش سطح كمي و كيفي كلاس‌ها، هيئت امنا بايد با بخش آموزشي‌هاي فني و حرفه‌اي وزارت آموزشي و پرورش‌ هماهنگي كند.برگزاري برخي كلاس‌هاي كمك درسي، آموزش زبان و كامپيوتر در داخل مسجد يا خارج از مسجد، با برنامه ريزي و هماهنگي مسجد ممكن است.4 ـ بها دادن به جوانان جوانان روحيه ويژه‌اي دارند. ستايش خواهي و جلب توجه كردن دو نوع از خواسته‌هاي جوانان در زمينه ذهن و عاطفه است(40). بنابراين، بها دادن به جوانان، عامل مهمي در راستاي تأمين خواسته‌ها و جذب آنان به مسجد است. البته اين به معناي اختيار دادن زياد و غير منطقي به جوانان و يا پذيرش هر نوع نظر و سليقه آنان نيست.عضويت در هيئت امنا هيئت امنا، هيئت مديره مسجد است كه همه فعاليت‌هاي مسجد را سمت و سو مي‌دهد. بنابراين، عضويت يكي از جوانان متعهد و مؤمن مسجدي در هيئت امنا به نوعي بها دادن به چوانان است. اين اقدام بايد سبب ايجاد رقابت سازنده ميان جوانان، براي به دست آوردن اين پست باشد.  نظر خواهي شايسته است بزرگ‌ ترها، اعضاي هيئت امنا و امام جماعت، براي فعاليت‌هاي گوناگون مسجد، نظر جوانان را جويا شوند و در صورت امكان، پيشنهادهايشان را اجرا كنند. اين اقدام سبب خودباوري و احساس شخصيت در جوانان مي‌شود. آنان از اينكه مي‌بينند نظرهايشان در تصميم گيري‌هاي مسجد اثر دارد، خوشحالند و مسجد را از خود مي‌دانند. در نتيجه، پيوسته در مسجد حاضر خواهند شد. واگذار كردن فعاليت‌هاي مسجد به جوانانبرخي از كارهاي مسجد را مي‌توان به طور كلي يا جزئي به جوانان واگذار كرد. براي مثال در يك مراسم، برنامه پذيرايي بر عهده جوانان باشد. اين اقدام با روحيه پرشور و نشاط جوانان تناسب دارد و سبب ايجاد وارستگي جوانان به مسجد مي‌شود. 5 ـ تبليغات ديني امروزه تبليغات در انتقال، ترويج و حتي ايجاد يك فرهنگ در جامعه، نقش مهمي دارد. با توجه به جنبه‌هاي رواني و احساسي تبليغات و اثرپذيري و روحيات جوان، به نظر مي‌رسد با تبليغات هوشمندانه ديني، بتوان جوانان را در مسير دين داري و مسجد ثابت قدم نگاه داشت. در اين باره بيان چند نكته لازم است:الف) در فضاهاي آموزشي، همچون دبيرستان‌ها و مدرسه‌ها، زمينه مناسبي براي تبليغات وجود دارد. نصب پوسترهاي رنگي و جذاب در قالب اطلاع رساني، شيوه تبليغاتي مناسب به شمار مي‌آيد. پخش جزوه و بروشور درباره مسجد در ميان دانش آموزان نيز مفيد به نظر مي‌رسد.ب) نصب پلاكاردهاي زيبا، درباره فضيلت و آثار مسجد و نماز جماعت در مكان‌هاي حضور جوانان، همچون ميدان‌هاي ورزشي، قابل توجه است.ج) پخش نوار مناجات از مسجد پيش از اذان و نماز و آماده سازي فضا، براي برگزاري نماز نيز از راه‌هاي تبليغات هستند. 6 ـ حضور شخصيت‌هاي موجه و محبوب جوانان در مسجد انسان در مراحل گوناگون زندگي خويش به الگو نياز دارد؛ زيرا با افزايش سن و تجربه‌هاي ذهني، تقليد به صورت آگاهانه صورت مي‌گيرد و در حيطه اراده قرار مي‌گيرد در اين حال، فرد مي‌كوشد خود را با شخص يا اشخاصي كه افرادي قابل قبول هستند همسان كند و نگرش‌ها و ويژگي‌هاي رفتاري و اخلاقي آن فرد يا اشخاص را براي خود سر مشق قرار دهد.(41)يكي از خواسته‌هاي اجتماعي جوانان الگوپذيري است. او در جامعه، خواستار كساني است كه در رفتار و گفتار براي او الگو باشند.(42) . هيئت امنا بايد شخصيت‌هاي محبوب جوانان را در سطح شهر شناسايي كرده و آنان را به مسجد دعوت كند تا در جمع نمازگزاران حاضر شوند يا اينكه اگر شخصيت برجسته و توانايي است، مراسم سخنراني براي او تشكيل دهند.اين كار با مشورت و همكاري خود جوانان امكان پذير است. براي مثال معلمان و مديران به مسجد فراخوانده شوند. اين كار بايد از نظر تبليغاتي و فرهنگي به خوبي پوشش داده شود. براي مثال با نصب پلاكارت در مقابل در مسجد به مدير دبيرستان خير مقدم گفته شود.به طور كلي دعوت از هنرمندان، ورزشكاران و ديگر شخصيت‌هاي محبوب جوانان، براي حضور در ميان نمازگزاران، حركت مثبتي است كه چگونگي آن را موقعيت جغرافيايي مسجد و سطح فرهنگي محل تعيين مي‌كند.  7ـ نظافت و تزيين مسجد در بحث رونق و شكوفايي مسجدها درباره نظافت و معماري و ساختمان مسجد و اثرگذاري آن بر بالندگي و رشد مسجد گفتيم. جوانان روحيه‌اي زيبا دوست و پر نشاط دارند(43)و چنانكه فضاي مسجد چنين ويژگي داشته باشد در جذب جوانان مؤثر است. نكات‌لازم براي هماهنگي شكل‌ظاهري مسجد با اين ويژگي جوانان چنين است: 8-  برخوردها شايد مهم ترين عاملي كه سبب پر شور و نشاط شدن محيط مي‌شود شيوه برخورد اهل مسجد و نمازگزاران است. در اين برخوردها بايد علاوه بر رعايت احترام اجتماعي، طراوت و سرزندگي وجود داشته باشد و در قالب برخوردهاي خشك، مقدس نما و تعصب گرا (به اصطلاح پيرمردانه) خلاصه نشود.جوان با دين اين برخورها درباره حضور يا حاضر نشدن در مسجد تصميم مي‌گيرد. 9 ـ بيان مباحث مورد نياز جوانان در مسجد جنبه آموزشي و معرفتي مسجد، يكي از مهم ترين جنبه‌هاي آن است. هيئت امنا و امام جماعت بايد جلسه‌هاي ويژه‌اي را براي جوانان برپا و مطالبي را بر اساس نيازها و پيشنهادهاي آنان مطرح كنند و در صورت لزوم، براي پربارتر شدن اين جلسه‌ها مي‌توان از كارشناسان و ميهمانان نيز دعوت كرد. مسائل بلوغ، روابط دختر و پسر، ازدواج، تحصيل، بررسي آثار تحصيل و تربيتي نماز، نقش نماز در زندگي زوج‌هاي جوان و عشق مجازي يا حقيقي، از مسائلي است كه جوانان با آن رو به رو هستند. 10ـ تشويق تشويق، يكي از مهم ترين ابزار تربيتي است كه براي برانگيختگي و شكوفاسازي استعدادهاي انسان براي رسيدن به كمال قابل بهره گيري است. نقش تربيتي و مثبت تشويق اين است كه نيروهاي خفته آدمي را بر مي‌انگيزاند و ميل به تلاش و شادابي را فراهم مي‌سازد. تشويق به جا و متناسب و متوازن با ميزان و نوع عمل باشد و روحيات، گرايش‌ها و شخصيت فرد در نظر گرفته شود تا بيشترين تأثير را داشته باشد.(44) . تشويق، با دو خواسته جوان هم خواني كامل دارد: جوان ستايش خواه است و مي‌خواهد جلب توجه كند. جوان شيفته تحسين و تمجيد است، به ستايش‌ها دل مي‌بندد و حاضر است خود را فداي كسي كند كه صلاحيت و شايستگي او را تأييد كرده يا به بيان توانايي‌هايي او پرداخته است. او براي جلب توجه ديگران حتي به عوامل زيان، بخشي همچون سيگار روي مي‌اورد تا بتواند خود را نشان دهد.(45) . تشويق جواني كه در مسجد حاضر شده به گونه‌اي كه با شخصيت و روحيات او موافق باشد، پاسخي است به خواسته‌هاي دروني او در زمينه ذهن و عاطفه‌اش كه دوام حضور او و آغاز حضور ديگر جوانان را نويد مي‌دهد. با توجه به روحيات جوان، اين تشويق نبايد طوري باشد كه نتيجه عكس داشته باشد؛ زيرا تشويق مستقيم اين توهم را ايجاد مي‌كند كه جوانان در مقابل ارزش‌هاي مادي واكنش مي‌دهند و جذب مي‌شوند. بنابراين، تشويق‌ها بايد غير مستقيم و حتي الامكان در مقابل انجام كاري باشد. نتیجه‌گیری ساختن انسان هايى خداترس، متقى و تسليم در برابر رضاى حق و معبود حقيقى در سايه تربيت دينى و مذهبى كه هم مقتضاى فطرت است و هم كنترل كننده غريزه و هواى نفسانى، از مؤثرترين روش هايى است كه تنها در مسجد مى تواند در مقابل سيل بنيان آن و ويرانگر فرهنگ فاسد غرب بايستد و مقابله كند؛ مسجد می تواند بهترین عامل در جهت ایجاد تعلقات معنوی نسل های مختلف با دین را برقرار نماید و ارتباط عمیق ائمه جماعت با افراد محله خود و اجرای برنامه های آموزشی و تربیت بهترین راه و موثرترین شیوه برای بالابردن سطح آموزش عمومی و تربیت دینی باشد. به امید روزی كه شاهد رسیدن مساجد به جایگاه اصلی تربیتی و آموزشی باشیم. منابع 1- ضرابی، عبدالرضا، مقاله نقش و عملكرد مسجد در تربیت، مجله معرفت، فروردين و ارديبهشت 1379 - شماره 33.2-  متن جزوه‌ی كمسیون راهكارهای توسعه منابع انسانی و جذب جوانان كمیسیون تخصصی راه كارهای توسعه كمی و كیفی مساجد و چگونگی جذب جوانان..3- حكیمی، محمد مهدی، سخنرانی: اصلاح جمعی و جایگاه كانون های فرهنگی مساجد، بهار 1388.4- فروغ مسجد (3)، مجموعه سخنرانی ها، كمسیونها و مقالات سومین همایش بین المللی هفته جهانی گرامی داشت مساجد، مركز رسیدگی به امور مساجد، 30 مرداد ماه 1384.5- متن جزوه كمسیون) تخصصی آسیب شناسی مساجد و كیفیت مقابله با آنها6-  افروز، روشهای پرورش احساس مذهبی نماز در كودكان و نوجونان، صفحه38.7- افروز، روشهای پرورش احساس مذهبی نماز در كودكان و نوجوانان، صفحه35 8-  غرر الحكم، ج 1، ص 185.9-  همان، ج 4، ص 329.10- وسائل الشیعه، ج 7، ص 168.11- محجة البیضاء، ج 3، ص 122.12- ستاد مطهرى، حماسه حسینى، ج 2، ص 101.13-  بحار الانوار، ج 100، ص 93، چاپ بیروت.14-  غرر الحكم، ج 3، ص 367.15-  آل عمران(3)، آیه 159.16-  دكتر محسنى، دكتر دادستان، روان‏شناسى رشد، ص 153.17-  طه ، آیه 88.18-  پیوند، ش 243، ص 32.19-  اصول كافى، ج 1، ص 44.20-  نهج البلاغه، قصار 70.21-  استاد مطهرى، ده گفتار، ص 67.22-  پیوند، ش 244، ص 50.23-  استاد مطهرى، حماسه حسینى، ج 2، ص 106.24-  مطهرى، ده گفتار، ص 189.25- احزاب ، آیه 70.26-  اصول كافى، ج 2، ص 310. 27- نك: محمد رضا شرفي، جوان و بحران هويت، انتشارات سروش، 1380، چاپ دوم.28-  محمدرضا شرفي، دنياي نوجوانان، انتشارات تربيت، ص 55.29-  گروه نويسندگان، روان شناسان بزرگ، مترجمان، دكتر احمد به پژوه و دكتر رمضان دولتي، انتشارات تربيت، چاپ دوم، ص 64.30-  جوان و بحران هويت، صص 20 ـ 24.31-  ابن طفيل اندلسي، حكيم و فيلسوف نامدار مسلمان در اثر ارزنده و كلاسيك فلسفي‌اش به نام زنده بيدار اين گرايش فطري را با زيبايي هر چه تمام به تصوير مي‌كشد.32- مكاتب و نظريه‌هاي در روان شناسي شخصيت، انتشارات رشد، ص 69؛ آموزش و پرورش براي آينده، كارشناسان يونسكو، مركز تحقيقات آموزشي، چاپ اول، 1370.33- آنچه هويت به نسل جوان مي‌دهد عبارتند از: پاسخ به پرسش‌هاي بنيادين، جهت بخشيدن به زندگي، روي كرد مثبت به آينده، وحدت اعتقادي، زمينه سازي هويت تمدني، مقبوليت اجتماعي، شأن و منزلت جواني و معنا بخشيدن به جهان. (جوان و بحران هويت، صص 96 ـ 102)34- هورناي كارن، تضادهاي دروني ما، ترجمه محمد جعفر مصفا، چاپ پنجم، 1364 هـ .ش، انتشارات بهجت، ص 134.35- جوان و بحران هويت: ص 20.36- در بخش بررسي آثار فرهنگي مسجد، نقش مسجد را در مبارزه با تهاجم فرهنگي بيان كرديم.37- علي قائمي، جوان از ديدگاه نيازها، خواسته‌ها و مصالح، دفتر مشاور رئيس سازمان صدا و سيما در امور جوانان، تهران، 1379 هـ. ش.38-  نك: فريدون موحدنيا، عوامل گرايش نوجوان و جوان به فرهنگ بيگانه، مركز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما، خرداد سال 1382 هـ . ش.39- نك: همان: ص 57.40- جوانان از ديدگاه نيازها، خواسته‌ها و مصالح: صص 43 ـ 44.41- سيد حسين اسحاقي، سلوك علوي، صص 67 ـ 68.42- جوانان از ديدگان نيازها، خواسته‌ها و مصالح، ص 49.43- معماري مسجدها، تجلي عرفان، نور و رنگ در معماري مسجد، ص 439.44- نك: سلوك علوي، صص 15 ـ 118.45- نك: جوانان از ديدگاه نيازها، خواسته‌ها و مصالح، دكتر علي قائمي، صص 43 و 44.   عناوین   صفحه اولمعاونت‌برنامه‌ریزی،نظارت‌و..معاونت فرهنگ ،آموزش و..روابط عمومیپیام معنویتاخبار عمومیدرباره مانماز در آیات و روایات ماهنامه اذاندرباره‌ی نماز بیشتر بدانیمداستان های كوتاه نمازمقالاتنشانی دفاتر استانیآموزش نمازمسابقه عكس نمازFLASH احادیث ائمه اطهار آموزش چند رسانه‌ای احكام پرسش و پاسخ نمازمعاونت اداری مالی پشتیباناخبارفراخوان و مسابقاتکتابخانهگالريدفتر ميهمانانتماس با ماجستجومدیریت قسمت اداری نام کاربري : رمز عبور : رمز عبور خود را فراموش کرده ايد؟  Vrs=1 function SubScribe(){ Vemail = document.getElementById('email').value; //Vrs = document.getElementById("rs").value window.open("sub.php?office=center&email=" + Vemail + "&rs="+Vrs , "win1", "width=300, height=100, menubar=no, status=no, location=no, toolbar=no, scrollbars=no, resizable=no"); } خبرنامه    اشتراک قطع اشتراک    نظرسنجی ارزیابی شما از وضعیت اقامه نماز در کشور چگونه است عالی خوب متوسط ضعیف مجموع نظرات : 2785 نمایش نتایج  RSS  كلیه حقوق این پایگاه متعلق به ستاد مركزی اقامه نماز می باشد.

ارزیابی عمل کرد دستگاه های مسئول ومرتبط با مساجد جهت جذب جوانان

رزیابی عملكرد دستگاه‌های مسئول و مرتبط با مساجد جهت جذب جوانان به مساجد و نماز جماعت
مقدمه انعطاف‌پذيري، جوان‌گرايي و انطباق ظاهر مساجد با سليقه نسل جوان مي‌تواند در جذب آنان موثر باشد مساجد در طول تاریخ اسلام كاركردهای متنوع و متعددی داشته و همواره تأثیرگذار و سازنده بوده‌اند، اما این كاركردها طی سالهای گذشته كمتر مورد توجه قرار گرفته و شرایطی ایجاد شده كه بیشتر مساجد تنها حكم اماكنی برای عبادت و اقامه نماز را دارند . مساجد در طول تاریخ اسلام كاركردهای متنوع و متعددی داشته و همواره تأثیرگذار و سازنده بوده‌اند، اما این كاركردها طی سالهای گذشته كمتر مورد توجه قرار گرفته و شرایطی ایجاد شده كه بیشتر مساجد تنها حكم اماكنی برای عبادت و اقامه نماز را دارند.  مسجد، پایگاههایی برای تفكر، تدبر، تصفیه روح، خلوص و اتصال بنده به خالق یكتا است.  اما برای آنكه مساجد جایگاه واقعی خود را داشته و این مكانها همواره فضایی آرام بخش و امن داشته باشند شرایطی خاص لازم است كه عدم برخورداری از این شرایط ضعفهایی را موجب و كاركردهای مساجد را با مشكلاتی مواجه خواهند كرد . شك نیست برطرف كردن ضعفهایی كه امروزه برخی مساجد از آنها رنج می برند ضرورتی برای ارتقای جایگاه و قوت بخشیدن به فعالیتهایی است كه این پایگاههای معنوی و فرهنگی دارندیكی از ضعفهای مساجد نداشتن متولی مشخص است .  در حال حاضر دستگاهها و نهادهای مختلفی به صورت مستقیم و  یا غیرمستقیم بر امور مختلف مساجد نظارت دارند .  این چندگانگی موجب می شود بسیاری از مسئولیتهاو فعالیتها از سوی دستگاههای متعدد نادیده گرفته شده و هر یك دیگری را مسئول رسیدگی به اموری بدانند، همین امر زمینه بی توجهی و خلأ رسیدگی به موارد بسیاری را برای مساجد كشور فراهم می آورد . از دیگر ضعفهایی كه برخی مساجد از آن رنج می برند نداشتن متولی آگاه ، خوش فكر و خلاق است .  شك نیست متولیان مساجد  برنامه ریزانی هستند كه می توانند مساجد محلات مختلف را فعال و كاركردهای آنها را در سطوح مختلف ارتقا بخشند .  مدیریتی شایسته مساجد است كه با در نظر گرفتن شرایط مكانی و زمانی ، مدیریتی اصولی و اساسی اعمال كند. در واقع ضروری است مدیران مساجد امكاناتی را كه در اختیار دارند به دقت شناسایی كنند .  درپی آگاهی از امكانات، مدیر مسجد باید موقعیت مكانی آن را به درستی ارزیابی و تجزیه و تحلیل كرده و با در نظر گرفتن نیازها و روحیات گروههای سنی مختلف، شناخت دقیق و هدفمند،برنامه های فرهنگی ، تبلیغی ، علمی ، فرهنگی را تدوین و بر اجرای آنها نظارت داشته باشد چنانچه مدیر بتواند با آگاهی و دقت نظر در این امر، تلاش و فعالیتهای پیش بینی شده را اجرایی كند، می تواند در سازندگی و بالندگی فرد و جامعه مفید و مؤثر واقع شود.  مدیران مساجد می بایست با شرایط روز و نیازهای اقشار مختلف به ویژه جوانان به خوبی آشنا بوده و با توجه به نیازها فعالیتهای مساجد را برنامه ریزی و اجرا كنند كه ضمن پاسخگویی به نیازهای روز و جلب و جذب مؤثر گروههای مختلف، در روشنگری افكار عمومی نیز مثبت عمل كنند. روشنگری افكار عمومی و تبیین اصول و ارزشهای اسلامی، به طور دقیق و ظریف قاعده اساسی است كه زمینه تعمیق باورهای دینی در میان مردم را فراهم كرده و آنها را از فعالیتهای ضددینی و مخرب مصون نگه خواهد داشت. ویژگی‌های مسجد یكی از ویژگیهای خاص مساجد كه نقش مؤثری در ایجاد فضایی معنوی برای گرایش هرچه بیشتر اقشار مختلف مردم در این فضای روحانی دارد، معماری اسلامی است كه مساجد از آنها برخوردار هستندشواهد حاكی از آن است كه هنرمندان بیشترین ابتكار و خلاقیت خود را در معماری و ساختمان مساجد با یك شیدایی به دین و اخلاص به آن در مساجد به كار بردند و چون مخلص بودند طی قرنها بر جامعه مسلمان تأثیر گذاشتند. متأسفانه امروز شاهد ركود معماری اسلامی هستیم و مساجدی ساخته می شوند كه كمترین بهره را از معماری سنتی و اسلامی برده اند . از دیگر مسائلی كه در مساجد بسیار حائز اهمیت است بهداشت مساجد است كه نیازمند توجه جدی است .  بی تردید همه مردم دوست دارند برای نیایش، عبادت و دیگر امور معنوی و فرهنگی، پا به محیطی بگذارند كه در آن آرامش برقرار بوده و محیطی پاك، معطر و خوشبو باشد. مساجد در طول تاریخ اسلام كاركردهای متنوع و متعددی داشته اند كه مسائل فرهنگی، هنری، دینی، تبلیغی و حتی سیاسی را شامل می شده اما متأسفانه امروزه به دلیل ضعفهایی كه ایجاد شده، این پایگاههای معنوی و انسان ساز نمی‌توانند آنگونه كه شایسته و بایسته است فعال باشند. بررسی واژه مسجد در قرآن واژه‎ی مسجد، جمعاً 28 بار در قرآن كریم ذكر شده كه در 22 مورد به صورت مفرد1و در 6 مورد دیگر، به صورت جمع آمده است. 2در این آیات، به اهمیت و جایگاه رفیع مسجد در اسلام، پاره ای از احكام مسجد و مسجد الحرام و احكام خاص آن، مسجد الاقصی و مسجد اصحاب كهف، اشاراتی شده است.  البته، آیه‌های دیگر نیز در قرآن درباره‎ی مسجد و اهمیت آن آمده است كه هر چند لفظ مسجد در آنها نیامده است، ولی بنابر مفهوم این آیات و گفته‎ی تمامی مفسران، می‌توان در مورد مساجد، این آیات را نیز ذكر كرد. از آنجا كه در این كتاب بر آن نیستیم تا به تفسیر و تبیین تمامی این آیات بپردازیم، تنها به ذكر آیاتی كه بیانگر ابعاد گوناگون مسجد در جامعه اسلامی است، بسنده می‌كنیم.   نخستین خانه‎ی توحید    (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمين‏) :  «همانا نخستین خانه ای كه برای عمومی مردم قرار داده شد، همان است كه در مكه قرار دارد، و مایه‎ی بركت و هدایت جهانیان است».  «به خاطر بیاورید هنگامی كه ما خانه‎ی كعبه را مركز امن و امان برای مردم قرار دادیم، و (فرمان دادیم كه)از مقام ابراهیم، محلی برای نماز خود انتخاب كنید و ما به ابراهیم و اسماعیل ـ علیهما السلام ـ امر كردیم كه خانه‎ی مرا برای طواف كنندگان و مجاوران و سجده كنندگان پاك و پاكیزه كنید»   همان گونه كه از این دو آیه‎ی شریفه بر می‌آید، خانه‎ی كعبه در مكه نخستین خانه‎ی توحید و یكتا پرستی و اولین جایگاه و مركزی است كه برای پرستش خدای یگانه ساخته شده است. در اینكه آیا این خانه از زمان حضرت آدم ـ علیه السلام ـ بر پا شده یا حضرت ابراهیم ـ علیه السلام ـ آن را بنیان كرده، میان مفسران اختلاف است.  بعضی بر آنند كه بنیانگذار این خانه از ابتدا، حضرت ابراهیم ـ علیه السلام ـ بوده و در زمان آدم ـ علیه السلام ـ این خانه اصلاً وجود نداشته است.  برخی دیگر بر این عقیده‌اند كه خانه‎ی كعبه نخست به دست آدم ـ علیه السلام ـ ساخته شد و بر اثر مرور زمان از بین رفت، لكن حضرت ابراهیم ـ علیه السلام ـ آن را تجدید بنا كرد  . با شواهدی كه از آیات مختلف قرآن و روایات در این زمینه موجود است، نظریه‎ی دوّم تأیید می‌شود.  در قرآن به نقل از ابراهیم ـ علیه السلام ـ آمده است: (رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتي‏ بِوادٍ غَيْرِ ذي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّم. . .).2 «پروردگارا بعضی از فرزندانم را در سرزمین خشك و سوزانی، در كنار خانه‎ی محترمت سكنی دادم».  از این آیه‎ی شریفه چنین بر می‌آید كه اثری از خانه كعبه در هنگام ورود ابراهیم ـ علیه السلام ـ با فرزندش اسماعیل ـ علیه السلام ـ و همسرش هاجر، در سرزمین مكه وجود داشته است.  همچنین در آیه‎ی دیگری آمده است: (وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعيل‏)3 «و هنگامی كه ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه را بر افراشتند». باید توجه داشت تعبیر بالا بردن قواعد (پایه ها) در این آیه، اشارتی است به اینكه شالوده‎ی خانه‎ی كعبه، پیش از ابراهیم ـ علیه السلام ـ وجود داشته و ابراهیم و فرزندش، آن پایه‌ها را بالا برده اند.  امام علی ـ علیه السلام ـ در این مورد می‌فرمایند: «أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِينَ مِنْ لَدُنِ آدَمَ إِلَى الْآخِرِينَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَار. . .  ُ فَجَعَلَهَا بَيْتَهُ الْحَرَام‏ ... ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ وَ وُلْدَهُ أَنْ يَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَه‏». 4«آیا نمی‌بینید كه خداوند سبحان، مردم جهان را از زمان آدم ـ علیه السلام ـ تا امروز به وسیله‎ی قطعات سنگی. . .  امتحان كرده و این سنگ‌ها روی هم چیده را خانه‎ی محترم خود قرار داده است; سپس، به آدم و فرزندانش فرمان داد كه به گرد آن طواف كنند».  بنابراین، خانه‎ی كعبه را نخست حضرت آدم ـ علیه السلام ـ بنا نهاد و سپس بر اثر مرور زمان فرو ریخت و بعد به دست ابراهیم ـ علیه السلام ـ تجدید بنا شد.  در هر صورت نكته‎ی مهمی كه از این دو آیه‎ی مورد بحث، به خوبی بر می‌آید و آیات دیگر و روایات نیز آن را تأیید می‌كند، این است كه مسجد نخستین مركز و پایگاهی است كه به منظور عبادت و پرستش خدای یگانه در زمین نهاده شد و پیش از آن، عبادتگاه دیگری كه كانون عبادت و نیایش موحدان و خدا پرستان باشد، وجود نداشته است، از ابوذر روایت شده است كه از رسول اكرم صلی اللّه علیه و آله و سلّم راجع به نخستین مسجدی كه در زمین بنیاد شده، سؤال كرد.  حضرت صلی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: مسجد الحرام و پس از آن مسجد الاقصی بنا نهاد شده است». 5از امیر المؤمنان علی ـ علیه السلام ـ روایتی نقل شده است كه مردی از آن حضرت پرسید: «آیا خانه‎ی كعبه، اول خانه ای است كه در زمین ساخته شده است؟».  امام ـ علیه السلام ـ فرمود: «خیر، پیش از آن هم خانه‌هایی بود، لكن خانه‎ی كعبه نخستین خانه‎ی مباركی است كه برای پرستش و عبادت مردمان درست بنا شده است». 1 پرستش هدف مسجد (وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً ). 2 «مساجد از آن خداست، پس باید احدی جز او را نخوانید».  در این آیه شریفه، مراد از دعا، عبادت و پرستش است، زیرا در جای دیگر دعا به معنای عبادت آمده است: (وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني‏ أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتي‏ سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرينَ ). 3 «پروردگارتان گفت مرا بخوانید تا دعایتان را مستجاب نكنم، كسانی كه از عبادت من سر كشی كنند بزودی با كمال خواری داخل جهنّم خواهند شد».  در اینكه منظور از كلمه‎ی مساجد در این آیه چیست، میان مفسران اختلاف است، برخی بر آنند كه منظور از مساجد تمام مكان‌هایی است كه در آنجا برای خدا سجده می‌شود و از مصادیق آن، «مسجد الحرام» و سایر مساجد است. 4 برخی مساجد را اعضای هفتگانه‎ی سجده دانسته‌اند. این گروه در تأیید ادعای خود، روایتی از امام محمد تقی ـ علیه السلام ـ نقل می‌كنند كه مراد از مسجد، عضوهای هفتگانه بدن آدمی است كه در هنگام سجده باید روی زمین قرار گیرد. 5 «مبیدی» نیز گفته است: «مراد از مساجد، مكان‌هایی است كه برای نماز و ذكر خدا بنا شده است و از «قتاده» در تفسیر این آیه روایت كرده است كه: یهودیان و مسیحیان هنگامی كه وارد معابد خود می‌شدند، به خداوند شرك می ورزیدند. از این رو خداوند به مؤمنان فرمود: «هنگامی كه وارد مساجد می‌شوید خدا را با خلوص نیت بخوانید». 6از مجموع آرای مفسران در این زمینه چنین استفاده می‌شود كه مراد از مساجد، همان مكان‌هایی است كه برای عبادت خداوند بنا شده است و از مصادیق آن، «مسجد الحرام» و دیگر مساجد است.  تفسیری كه مساجد را عضوهای هفتگانه‎ی سجده دانسته، ممكن است از قبیل توسعه در مفهوم آیه باشد كه این معنا نیز در این آیه منظوره شده است.  نكته‎ی جالب توجه اینكه، خداوند به جهت اهمیت و فضیلت مساجد بر دیگر مكان ها، مسجد را به خود منسوب كرده و متعلق به خود دانسته است تا مزیت آن بر دیگر مكان‌ها روشن شود.  اختصاص مساجد به خداوند كه منزه از صفات حسّی است، جنبه‎ی سمبلیك دارد و اشارتی است بر اینكه مساجد مورد توجه خاص ذات اقدس اوست، بنابراین، در مساجد جز كار خدایی نباید كار دیگری صورت پذیرد و جز مصالح مسلمانان، امر دیگری نباید مطرح شود; با این توضیح در تأسیس مساجد هم  نمی‌توان نیتی به جز خدا، و هدفی غیر از اعتلای كلمه‎ی توحید داشت.  تقوا، اساس مسجد   «(منافقان) كسانی (هستند) كه مسجدی ساختند به قصد زیان رساندن بر پیامبر و مؤمنان و تقویت كفر و ایجاد جدایی میان مؤمنان و كمین گاه برای كسانی كه با خدا و پیامبرش از پیش مبارزه كرده بودند.  آنان سوگند یاد می‌كنند كه نظری جز نیكی نداشته ایم، اما خداوند گواهی می‌دهد كه آنان دروغ می‌گویند، هرگز در آن به نماز نایست، آن مسجدی كه از روز نخست بر اساس تقوا بنا شده شایسته تر است كه در آن به نماز قیام كنی; چه، در این مسجد، مردانی هستند كه دوست دارند پاك و منزه باشند و خداوند پاكیزگان را دوست دارد». 1 این آیات در شأن گروهی از منافقان است كه با توطئه‌های «ابو عامر» مسیحی و برای تحقق بخشیدن به اهداف شوم و نقشه‌های شیطانی خود، به ساختن مسجدی در مدینه اقدام كردند كه بعداً به نام «مسجد ضرار» معروف شد; ماجرا از این قرار است كه به هنگام ظهور قدرتمند اسلام در مدینه، «ابو عامر» به شدت ناراحت شد، وی برای مبارزه با اسلام با منافقان «اوس» و «خزرج» همكاری صمیمانه ای آغاز كرد.  پیامبر اكرم صلی اللّه علیه و آله و سلّم هنگامی كه از نقشه‌ها و اهداف وی آگاه شد، در صدد تعقیب وی بر آمد، «ابو عامر» از مدینه گریخت و به مكه آمد و از آنجا به طائف و سر انجام به شام رفت و در آنجا رهبری منافقان مدینه را بر عهده گرفت او در نامه ای به منافقان مدینه نوشت كه لشكری از سپاهیان روم به كمكشان خواهد آمد تا محمد صلی اللّه علیه و آله و سلّم و یارانش را از مدینه خارج سازند.  همچنین از آنان خواست برای خود مسجدی نزدیك مسجد قبا بسازند و در موقع نماز، آنجا گرد آیند و زیر نقاب مسجد، برنامه‌های خود را عملی كنند.  هنگامی كه پیامبر اكرم صلی اللّه علیه و آله و سلّم عازم غزوه‎ی «تبوك» بود، گروهی از این منافقان به نزد آن حضرت آمدند و به بهانه‎ی این كه افراد ناتوان و بیمار و پیر مردان از كار افتاده نمی‌توانند در شب‌های بارانی و سرد زمستانی به مسجد قبا بیایند، از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلّم خواستند تا اجازه دهد كه مسجدی در میان قبیله‎ی خود (بنی سالم) بسازند; پیامبرـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: «اكنون آماده نبردم و اگر به خواست خداوند متعال باز گشتم، پیش شما خواهم آمد و با شما در آن نماز خواهم گذارد».  نمازگزاران پشت درهاي بسته سال‌ها قبل مساجد، اماكن مقدسي بودند كه نمازگزاران مي‌توانستند تا پاسي از شب در آن به عبادت بپردازند، امروز هرچند تلاش شده تا از بار قداست اين اماكن كم نشود؛ اما شرايط اجتماعي بر عملكرد و مديريت اين اماكن تاثير گذاشته است. مساجد اين روزها تنها در ساعات اذان ظهر و مغرب و البته برخي هم هنگام اذان صبح آماده پذيرايي از نمازگزارانند.  اگر 2 ساعت ديرتر براي نماز برسيد، حتما درها را بسته و چراغ‌ها را خاموش مي‌بينيد.  خادم يكي از مساجد شرق تهران در برابر اين پرسش كه چرا درهاي مسجد را با گذشت 2 ساعت از اذان مي‌بنديد،اخم مي‌كند و مي‌گويد: «هرچيزي قانوني داره، خونه خدا قانون نداشته باشد؟»! همكار او ملايم‌تر مي‌گويد: «حفظ امنيت مساجد اقتضا مي‌كند كه ساعات خاصي را به مردم اختصاص بدهيم.  به هر حال اين قانون از طرف مسوولان اعلام شده و ما فقط اجرا مي‌كنيم. طي سال‌هاي اخير نهادهاي مسوول و رسيدگي‌كننده به مساجد و ائمه جماعات تلاش كرده‌اند تا با تعريف كانون‌ها و فعاليت‌هاي فرهنگي بر نقش اجتماعي مساجد اضافه كنند و به جذب جوان‌ترها بپردازند، عيسي جهانگير، مدير گروه مطالعات انگليسي جامعه‌ المصطفي العالميه با اشاره به اين‌كه آميختگي زندگي روحانيون و جوانان در عرصه‌هاي مختلف زمينه تبليغ غيرمستقيم ديني را فراهم مي‌كند، مي‌گويد: احترام به دغدغه‌ها و دلمشغولي‌هاي نسل جوان از ملزومات ارتقاي تعامل بين روحانيت و اين نسل است. اما به گفته حجت‌الاسلام سيدحسين بهشتي، رئيس سازمان تبليغات اسلامي اصفهان مسجد بايد براي جذب و جلب عمومي شرايط ويژه‌اي داشته باشد.  نظافت، اذان با صداي خوش، جاذبه بنا، امام جماعت با ويژگي كامل، خادماني كه شرايط لازم را داشته باشند، كتابخانه فعال و امكانات رايانه‌اي كه مطلوب جوانان امروز است، از جمله عواملي است كه در نظر گرفتن آنها در جلب و جذب همه بخصوص جوانان به مساجد موثر است. علاوه بر ايجاد ارتباط عاطفي ميان خانواده و مسجد، ايجاد ارتباط بين مدرسه و مسجد هم از اهميت بالايي برخوردار است. در كنار اين عوامل برخي كارشناسان داشتن انعطاف و اجازه طرح انديشه‌هاي جديد را لازمه جذب جوانان مي‌دانند، به همين دليل همين كارشناسان از هيات امناي مساجد خواسته‌اند ضمن كنار گذاشتن بدعت‌ها و البته سختگيري‌هاي مذهبي، زمينه ورود جوانان را به مساجد فراهم كنند، اما چقدر در اين راه موفق بوده‌اند؟ راه‌هاي جذب جوانان به مساجد وقتي نوجوان بوديم، بزرگترها به ما اجازه نمي‌دادند در صف‌هاي اول و دوم نماز جماعت مسجد بايستيم.  من بارها به خاطر اين كه دوست داشتم صف اول پشت امام‌جماعت بايستم، مورد سرزنش قرار گرفتم، ولي حالا زمونه عوض شده. . . اين حرف خيلي از افرادي است كه اين روزها دهه پنجم يا ششم عمرشان را سپري مي‌كنند.  اما صفوف مساجد در اين سالها به حضور جوانان و نوجوانان آن هم در رديف نخست افتخار مي‌كند.  مساجد مي‌كوشند با اهميت دادن به جوانگرايي، بيشتر از گذشته به جذب اين قشر بپردازند و از دافعه‌هاي دوران گذشته به نفع جوانان بكاهند.  با وجود چنين بينشي هنوز تا به كارگيري سياست و برنامه‌هاي منسجمي براي جلب جوانان به مساجد راه درازي در پيش است. علاوه بر ايجاد ارتباط عاطفي ميان خانواده و مسجد، ايجاد ارتباط بين مدرسه و مسجد هم از اهميت بالايي برخوردار است.  مربي امور تربيتي و مشاور يك دبيرستان دخترانه معتقد است شروع علاقه يك جوان به اقامه نماز جماعت در مسجد از مدرسه شروع مي‌شود.  اگر مدير،معاون يا مربي امور تربيتي طوري رفتار كنند كه دانش‌آموزان به زور در مدرسه نماز بخوانند يا برپايي مراسم مذهبي اعم از جشن و سوگواري، تصنعي و اجباري باشد، در سنين جواني و پس از مدرسه، اين دانش‌آموزان رغبتي به حضور در مسجد ندارند.  در حالي كه رويكرد اقناعي و اختياري و البته برنامه‌‌هاي جذاب در مدرسه بخصوص در مراسم مذهبي مي‌تواند نگاه آنان را در آينده نسبت به مسجد و حسينيه و . . .  تغيير دهد. عملكرد چند بعدي مساجد به هر حال مساجد اين روزها مي‌كوشند تا با توجه به تغيير شرايط اجتماعي و حتي اقتصادي، كاركردهاي جديدتري در جامعه داشته باشند، هما‌ن‌طور كه در صدر اسلام نيز مساجد بيش از آن كه تنها به عنوان مكان عبادت مطرح باشد، مركز و كانوني براي تصميم‌گيري‌هاي مهم سياسي اجتماعي بود.  سازماندهي نيروهاي نظامي، سياستگذاري‌هاي كلان حكومتي و مشورت با مردم همه در مسجد صورت مي‌گرفت.  امروزه نيز مساجد اين الگو را مدنظر قرار داده و با كمك هيات امنا يا ائمه جماعت اين كاركردها را در شكل جديدتري احيا كنند.   همراه با برنامه سازان توصیه های كلیدی 1- نقش كلیدی مسجد:مسجد در فرهنگ دینی اهمیت زیادی دارد، از این رو تبلیغ مسجد آثار و پی آمدهای فراوان دیگر را در بر دارد. برنامه سازان در برنامه‌های خود به مسجد اهمیت دهند و با طرحهای جالب خود مردم را به مسجد فرا خوانند. 2- افزایش سطح آگاهی عمومی:اعمال و رفتار فرد، تابع نظام شناختی است.  گاهی به دلیل كم كاری اشخاص و یا مراجع دینی، آگاهی عمومی جامعه درباره مفاهیم و آموزشهای دینی در سطح پایین قرار می گیرد.  بنابراین افزایش آگاهی عمومی درباره آموزشهای دینی، تلاش در راه هموار سازی برای گسترش ارزشهای دینی در جامعه مؤثر است. 3- توجه به آثار سوء تبلیغات:امروز جهان غرب با شیوه های گوناگون، تهاجمی ناجوانمردانه را به فرهنگ و هویت ایران آغاز كرده است.  القای ناكارآمدی دین و بالندگی فرهنگ غرب و تناسب آن با نیازهای جامعه، مهمترین محورهای این تبلیغات است.  مثل، عكسهای مبتذل، سی دی غیر مجاز و . . . .  .  در این میان مسجد به عنوان سنگری برای مبارزه با دشمن به شمار می رود كه به شدت مورد تهاجم استعمارگران نیز قرار دارد. 4- توجه به الگوی روان شناختی و جامعه شناختی در فیلم سازی :برای تقویت فرهنگ مسجد در میان افكار عمومی، شخصیتهای فیلم باید از یك الگوی روان شناختنی و جامعه شناسی پیروی كند تا دید منفی علیه مسجد و اهل مسجد ایجاد نشود؛ زیرا بازتاب آن بی تفاوتی عمومی نسبت به مسجد خواهد بود.  فیلم سازان می توانند الگوهای مطلوبی از مسجد و اهل مسجد ارائه دهند: 1- مسجد را با شغلهای مطلوب و مقبول اجتماعی مرتبط كنند.  2- افراد مسجد از میان افراد با تحصیلات بالا انتخاب شوند تا معلوم شود كه علم و دین با هم تضاد ندارد. 3- اهل مسجد از افرادی با سلامت روانی مناسب باشند.  4- فیلم، به گونه‌ای باشد كه مخاطبان را فقط در موقع گرفتاری به مسجد هدایت نكند. 5- مسجدها را منظم و مرتب نشان دهند. بررسی نقاط قوت برنامه‌ها 1- پخش اذان:رسانه ها، برنامه های ویژه ای را برای زمان نماز در نظر گرفته و با پخش اذان، نقش مسجد را تداعی كنند به همراه پخش اذان، تصاویر وضو و نماز در مسجد نشان داده شود و پس از اذان، تصاویری از برپایی نماز در مسجد نشان داده شود. 2- فیلم سازی:رسانه ها می توانند سریالهایی بسازند كه رخدادهای گوناگون در مسجد و اهل مسجد را نشان دهد.  لازم نیست همه وقایع مربوط به مسجد باشد، نشان دادن زندگی اهل مسجد با رویكرد خانوادگی، سیاسی، اجتماعی، دینی، هدف اصلی سریال باشد.  در این سریال ایجاد فرهنگ مسجد، اوصاف مسجد نمونه و الگو، راه حل مشكلات مسجد و حضور بهینه مردم در مسجد نیز بیان می شود. 3- مسجد شناسی:از جمله برنامه هایی كه می تواند سبب رونق مساجد شود، شناساندن مساجد است.  هر شهری دارای مسجدهایی است كه پیشینه متفاوت و برنامه های گوناگونی دارند.  اطلاع رسانی از ویژگیهای برنامه های فرهنگی و جنبی مساجد، امری پسندیده و نیكوست. شیوه‌ها و عوامل جذب جوانان به مساجد برای جذب جوانان به مساجد و نماز جماعت و شركت در سایر برنامه‌های فرهنگی مساجد شیوه‌ها و عواملی وجود دارد كه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود: الف) امام جماعت:امام جماعت در هر مسجد عاملی مهم در پیشرفت و ترقی مسجد به شمار می‌رود و چنانچه دارای شرایط لازم باشد، تأثیری بسزا در تحولات مثبت در جوانان و در نتیجه گرایش آنان به مساجد خواهد داشت؛ این صفات از این قرار است: 1ـ ثابت بودن :شناخت امام جماعت از مسجد، مؤمنان محل و نمازگزاران و غیره از جمله اموری است كه در عملكرد وی نقشی مهم دارد؛ خصوصیات و اوضاع خاص هر محل و اهالی آن باعث می‌شود كه وی تصمیم مقتضی اتخاذ كند و در راه اجرای آن گام بردارد كه ثابت بودن امام جماعت در مسجد محل این مسأله را عملی می‌سازد 2ـ توانایی علمی: از عواملی كه می‌تواند در جذابیت امام جماعت مؤثر باشد، توانایی و اندوخته‌های علمی اوست، چرا كه ممكن است سؤالی از طرف جوانان در حیطه‌ی تخصصی او مطرح شود تا او با استفاده از معلومات خود در زمینه‌های مختلف از جمله جامعه شناسی، و روان‌شناسی جوانان و غیره، پاسخ دهد.  طبیعتاً قدرت علمی روحانی مسجد باعث اطمینان و اعتماد مردم، به خصوص جوانان می‌شود و آنان نیز همواره سعی می‌كنند در مواقع لزوم با او ارتباط برقرار سازند و با اطمینان خاطر و طیب نفس با وی معاشر باشند و از كمالات و معلومات او بهره‌مند شوند.  3ـ نظم:امام جماعت ضرورت دارد كه در كلیه‌ی كار‌های مربوط به مسجد نظم و انضباط را مراعات كند، به موقع به مسجد بیاید، نماز را اقامه كند و اوقات سخنرانی و ارشاد مردم را تنظیم و با توجه به حال حضار مطالب خود را بیان كند و از ذكر مطالب اضافی و اطاله‌ی كلام خودداری ورزد.  4ـ‌ بیان ساده و شیوا :مطالبی كه امام جماعت بیان می‌كند،‌ باید حتی المقدور ساده و شیوا باشد و از تلفظ كلمات و جملات عجیب و غریب و نا‌مأنوس بپرهیزد؛ ‌چرا كه عمده‌ی مخاطبان وی بی‌سواد، كم سواد‌ و ناآشنا به كلمات تخصصی هستند،‌در غیر این صورت با توجه به روحیه‌ی جوانان و كم ظرفیت بودن آنان، خستگی و كسالت بر آن‌ها عارض می‌شود.  5ـ ‌ابتكار خلاقیت :بعضی از وعاظ هنگام سخنرانی آموخته‌های علمی خود را به همان‌گونه كه فرا گرفته‌اند،‌ بیان می‌كنند، در حالی كه می توانند با ذكر مثال‌ها و حكایت‌های تاریخی، مطالب و كلمات قصار، شوخ طبعی و داستان‌های شیرین را با رعایت نكات روانشناسی جوانان به گونه‌ای زیبا و جذاب‌تر عرضه كنند.  6ـ‌ دوستی با جوانان و نوجوانان :امام جماعت مسجد می‌تواند با كنار گذاشتن بعضی از محدودیت‌های كاذب یا غیر ضروری، بین خود و جوانان،‌ آن‌ها را به خود نزدیك كند؛ به قدر معقول با آنان صحبت كند،‌ احوال آن‌ها را در حالت عادی و غیر عادی جویا شود و حتی المقدور در همنشینی‌ها و مجالست‌ها همراه آنان باشد و از فرصت‌های مناسب به منظور بیان مقصود استفاده كند؛ در حالی كه بعضی از روحانیان با اتخاذ تدابیر نامناسب و حالت‌های عالمانه به خود گرفتن، سنگین و رنگین حركت كردن بی‌حد، هم كلام نشدن با دیگران ‌خصوصاً جوانان و . . . ، بین خود و جوانان فاصله می‌اندازند.  7ـ‌ احترام و تواضع :همیشه با احترام به دیگران و داشتن حالت تواضع در مقابل همنوعان، نوعی ارادت قلبی دیگران را در حق خود جذب می‌كنیم، حال اگر تواضع و احترام از جانب روحانی و رهبر معنوی،‌آن هم با جوانان كه دارای قلبی پاك و جویای صحبت هستند، صورت گیرد، قطعاً موفقیت‌های چشمگیری به دست خواهد آمد؛ این روش از جمله طرق تبلیغ عملی است كه در تاریخ صدر اسلام خصوصاً در وصف پیامبر گرانقدر اسلام نقل شده است و نتایج بسیار خوبی هم در بر داشته است. 8ـ‌ آراستگی ظاهری :روحانی و رهبر معنوی در اجتماع باید در قالب الگو و نمونه‌ی خوبی‌ها مطرح شود؛ بنابراین امام جماعت باید به بهترین وجه ممكن لباس بپوشد، تمیز باشد، محاسن مرتب داشته باشد و از عطر استفاده كند؛‌مواظب نظافت دهان و دندان و احیاناً بوی بد دهان خود باشد و در مجموع مسأله‌ی نظافت ظاهری را فراموش نكند.  9ـ‌ توانایی جسمی :در برگزاری نماز جماعت و سخنرانی‌ها لازم است مسائلی نظیر وقت دیگران و كهولت سن حاضران مراعات شود؛‌حال اگر امام جماعت سن بالایی داشته باشد، طبیعتاً نماز طولانی می‌شود و ممكن ا ست مأمومان خسته شوند.  10ـ دارا بودن دانش لازم :اگر امام جماعت صرفاً به یك سری اطلاعات علمی دست یافته باشد،‌ انتقال آن به روش معمولی و بیان ساده‌ی آن مطالب ممكن نیست و با توفیق كمتری قرین است؛ لذا ضروری است از علوم دیگر نظیر روانشناسی جوانان و نوجوانان استفاده شود.  11ـ ‌درك موقعیت سنی جوانان :موقعیت سنّی جوانان و نیاز‌ها و روحیات آنان در این سنین باید مورد توجه قرار گیرد؛ لازم نیست همیشه از آنان بخواهیم در كلیه‌ی مراسم ادعیه و زیارات شركت و گریه و زاری را پیشه كنند، زیرا جوانان و نوجوانان در كنار این مسائل معنوی نیاز به تفریحات سالم و ورزش و آموختن دانش روز دارند؛ تحرك و انرژی زیاد از خصوصیات این دوران است و جوانان به تنوع بیشتری نیازمندند.  12ـ‌ تهیه‌ی امكانات مالی :امام جماعت می‌تواند با نظارت كامل و سر و سامان دادن به امور مالی مسجد و تخصیص بودجه‌های لازم در راه جذب جوانان، به این مهم دست یابد.  ب) ‌مسجد :خود مسجد و ویژگی‌های آن نیز می‌تواند عامل جذابی به منظور گرایش جوانان و نوجوانان به مسجد باشد.  این ویژگی‌ها و خصوصیات عبارت‌اند از: 1ـ فضای مناسب و ظواهر خوب آن :مسئولان ذی ربط در عصر كنونی باید در احداث مساجد تا حد زیادی مداخله كنند، انتخاب محل احداث نقشه‌ی مورد نظر، امكانات و فضای سبز آن و غیره باید حساب شده و از روی اصول باشد؛ احداث مسجد در كوچه و پس كوچه‌ها و با مساحت كم، بدون دیگر امكانات سوت و كور است و رغبتی در دل جوانان و نا‌آشنایان به مسجد ایجاد نخواهد كرد.  2ـ‌ نظافت تمیزی و پاك بودن از جمله عواملی به شمار می‌رود كه باعث گرویدن جوانان به مسجد می‌شود، لذا مسئولان مسجد باید در خصوص غبار روبی، نظافت منظم روزانه یا هفتگی، شستن فرش‌ها و عطر افشانی اقدام كنند.  نظافت دستشویی‌ها، ‌ایجاد امكانات بهداشتی نظیر صابون، مایع ضد عفونی كننده، آب گرم در زمستان‌ها و شستشوی مرتب و منظم محیط دستشویی‌ها و به كار بردن خوشبو كننده‌های مناسب از ضروریات مساجد است.  3ـ وسایل صوتی، گرما‌زا و سرما‌زا :كسانی كه گاهی به مناسبتی به مسجد راه می‌یابند چنانچه با مسائل ناخوشایندی از قبیل نامناسب بودن صدای بلند‌گوها و سرد یا گرم بودن بیش از حد مسجد روبرو شوند، تنفر در قلب آنان پدید می‌آید و سابقه‌ی ذهنی منفی در اذهان ایشان باقی می‌گذارد، همچنین تنظیم نور كافی در خود مسجد از اهم مسائل است.  4ـ‌ تصمیم‌گیری متمركز :مؤمنان و نمازگزاران و مسئولان مربوط می‌‌توانند به منظور تنظیم برنامه‌ها و امور مساجد و جلوگیری از پراكندگی و تعدد تصمیم‌گیری‌ها، با انتخاب شماری از افراد جوان و متعهد و حتی المقدور متخصص، همچنین ریش سفیدان با نظارت امام جماعت در قالب هیئت امنا، امور مساجد را با صلابت و برنامه ریزی منسجم اداره كنند.  5ـ ایجاد امكانات فرهنگی ورزشی:مسئولان و گردانندگان مساجد می‌‌توانند با تهیه و تخصیص امكانات فرهنگی از قبیل: كتابخانه،‌سالن مطالعه، تشكیل گروه‌های تواشیح، سرود، همخوانی قرآن و تشكیل جلسات آموزش قرآن در دوره‌های گوناگون،‌كلاس‌های تقویتی رایگان و كلاس‌های آموزشی دیگر، باعث جذب جوانان به مساجد شوند؛ در كنار این مسائل تهیه‌ی امكانات ورزشی مرتبط با مسجد تا جایی كه حرمت آن به طور كامل محفوظ بماند نیز می‌تواند در شمار عوامل جذب ‌كننده محسوب شود.  6ـ استفاده از افراد خوش صدا:بسیاری از اوقات می‌بینیم در مساجد از قاریان قرآن و مؤذن‌های مسن و افراد بد صدا استفاده می‌شود كه انسان به هنگام شنیدن صدای آنان ناگزیر باید گوش خود را بگیرد.  طبیعی است كه این موضوع باعث دفع جوانان از مساجد می‌شود.  ج) ‌هیئت امنای مسجد: پیشبرد امور مسجد و آبادانی آن، ‌هم به لحاظ معنوی و هم به لحاظ مادی، اشتراك مساعی و همت والای اعضای هیئت امنا را می‌طلبد، آنان می توانند با همفكری و همدلی، از عهده‌ی این وظیفه‌ی شرعی و داوطلبانه به خوبی بر‌آیند و ذخیره‌ای برای آخرت خود بردارند؛ خصوصیات ضروری كه می‌باید این افراد داشته باشند، به قرار زیر است: 1ـ همكاری جدی اعضای هیئت امنای مسجد می‌باید در ادای وظایف خود جدیت داشته باشند و مصمم حركت كنند، در غیر این صورت اختلال در امور مسجد پیش می‌آید. 2ـ ‌تقسیم كار به نظر می‌رسدكه امور مسجد می‌باید به تناسب سن، تخصص، علاقه و دیگر عوامل شخصی اعضای آن هیئت، تقسیم شود تا فشار كار بر دوش فرد یا افراد معینی نباشد؛ ‌از طرف دیگر این اعضا می‌توانند از افراد غیر عضو كه علاقه به كار دارند كمك بجویند تا در تسریع كار مؤثر باشند، مراعات مجموعه‌ی امور یاد شده باعث بروز حركتی منسجم در امور مساجد می‌شود كه برای افراد مرتبط با مسجد و خصوصاً جوانان دلپذیر خواهد بود.  3ـ‌ علاقه به كار افرادی كه در قالب عضو این هیئت به كار مشغول می‌شوند باید در برابر مسئولیت پذیرفته شده علاقه داشته باشند و از نیّت غیر تقرب الی الله پرهیز كنند تا بتوانند بدون هیچ گونه دلسردی فعالیت كنند 4ـ تأمین بودجه پیشرفت و بهبود كیفیت فعالیت‌های مساجد تا حد زیادی بستگی به مسائل مالی دارد؛‌اعضای گرداننده‌ی مساجد باید در این خصوص فكر اساسی كنند و مخارج متفاوت مسجد را در نظر بگیرند و به تناسب آن بودجه‌ی لازم را جذب كنند و از طرفی به مخارج معمولی مسجد از قبیل آب و برق و گاز اكتفا نكنند و هزینه‌ی جذب جوانان را نیز به صورت مسأله‌ای مهم محسوب دارند و در ردیف هزینه‌های خود بگنجانند و از طرف دیگر به روش سنتی جمع آوری پول در مسجد اكتفا نكنند،‌بلكه با كمك گرفتن از افراد متمكن و خیّر، جمع آوری منظم ماهیانه‌ی وجوهات نقدی از منازل و عرضه‌ی قبض، در نظر گرفتن منابع در‌آمد از قبیل خرید مغازه و اجاره دادن آن،‌ مشاركت‌های اقتصادی و غیره، مشكلات مالی مسجد را رفع كنند.  5ـ توجیه جوانان و نوجوانان بیان حرمت و احترام مسجد می‌تواند جنبه‌ی معنوی آن را تقویت كند و این ذهنیت را كه صرفاً مسجد به مجلس ختم و امثال آن منحصر است، محو كند، این جلسات به صورت رسمی و غیر رسمی و همچنین به شكل فردی یا جمعی می‌‌تواند در موقع مناسبی انجام شود.  6ـ اهتمام به مسئله‌ی جوانان و نوجوانان توجه كردن به جوانان و سرمایه گذاری برای آن‌‌ها نیز از امور مهمی است كه سرپرستان و گردانندگان مسجد باید به آن عنایت داشته باشند.  گرداندن مسجد و اداره‌ی‌ امور آن نباید به شكل سنتی باشد، یعنی به شكلی كه گاهی اوقات مشاهده می‌شود اكثر كودكان و نوجوانان را به دلیل شلوغ كردن، حرف زدن و غیره از مسجد بیرون می‌كنند،‌یا نسبت به آنان بد رفتاری می‌شود، باید توجه داشته باشیم كه این نوع برخورد با آن‌ها سابقه‌ی بدی در اذهانشان باقی می‌گذارد.  7ـ‌ استفاده از تخصص‌های گوناگون رای رفع مشكلات روزمره‌ی مساجد و تقلیل هزینه‌‌های آن می‌توان از افرادی كه در شغل‌های گوناگون مهارت دارند، استفاده كرد و در مواقع لزوم از آن‌ها كمك گرفت.  به كار گیری این تخصص‌ها هم در زمینه‌ی امور فنی و حرفه‌ای و اقتصادی و هم در امور فرهنگی و غیر مادی خواهد بود.  البته در این جا منظور این نیست كه همه‌ی این كارها رایگان انجام گیرد، بلكه هدف این است كه در حد توان در كم كردن مخارج مسجد تلاش شود.  د) سایر عوامل در این زمینه می‌توان به عوامل دیگری اشاره كرد كه انتخاب عنوان و دسته ‌بندی آن‌ها چندان ضروری به نظر نمی‌رسد، این موارد را می‌توان به شكل زیر بیان كرد: 1ـ ترجمه و توضیح دعا‌ها و اذكار بسیار اتفاق می افتد كه جوانان و نوجوانانی كه تجربه‌ی لازم ندارند، از عظمت و فلسفه‌ی قرائت ادعیه و زیارات می‌پرسند، سؤالات این است كه چرا یك سری عبارات را به زبان عربی می‌خوانیم، در حالی كه نمی‌دانیم كه مخاطب ما كیست، یا اگر اجمالاً می‌دانیم مخاطبمان خداوند است، نمی‌دانیم كه به او چه می‌گوییم، ‌یا چه چیزی از او درخواست می‌كنیم، لذا برای رفع این شبهه و ابهام حتی المقدور به همراه دعاها، ترجمه‌ی آن‌ها را نیز به زبان روان و خالی از هر گونه پیچیدگی بیان كنیم، تا ارتباط بین خواننده‌ی دعا و مخاطب او،‌ یعنی خداوند را محكم‌تر كنیم.  2ـ‌ آشنا كردن جوانان به فلسفه‌ی اعمال عبادی آنچه باعث شده است كه خداوند تبارك و تعالی از زبان پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و ائمه هدی ـ علیهم السّلام ـ برگزاری نماز‌ها را به جماعت توصیه می‌فرماید، بسیار والاست، ‌چرا كه جماعت یكی از مظاهر عظمت مسلمین و اتحاد و یگانگی آن‌هاست، اما این فلسفه‌ی جماعت‌ها عمدتاً در میان مردم غریب و نا‌آشناست، چه بسا آشنایی جوانان با این مفاهیم عظیم و درك فیض معنوی آن علاقه‌مندی مضاعف در آن‌ها ایجاد كند.  3ـ اخلاق و رفتار نمازگزاران متأسفانه برخورد بعضی از نمازگزاران با نوجوانان در مسجد به گونه‌ای است كه آن‌ها را از هر چه مسجد و مسجدی است، ‌متنفر می‌سازد، چرا كه طریقه‌ی برخورد با آن‌ها را نمی‌دانند و همیشه با خشونت و عصبانیت قصد تنظیم برنامه‌ی مساجد و برقراری انضباط را دارند، در حالی كه مطمئناً شیوه‌های دیگری از قبیل مسئولیت دادن و ایجاد شخصیت، بزرگ منشی و مراعات شخصیت آنان، می‌تواند در جذب ایشان به مساجد بسیار مؤثر باشد.  4ـ جذب از طریق دوستان بسیاری از نمازگزاران كه در سنین جوانی و نوجوانی قرار دارند می‌توانند مبلّغ عملی مسجد و نماز جماعت باشند و با بیان لذایذ معنوی، همسالان خود را به این امر ترغیب و تشویق كنند، چرا كه جوانان در موقع ورود به مسجد اعمال خویش را ارزیابی می‌كنند و با دیدن همتایان خود در مسجد در تصمیم خود مصمم‌تر می‌شوند.  5ـ انعكاس فعالیت‌ها فعالیت‌های مسجد باید در بین مردم منعكس شود تا از آن مطلع شوند، این اطلاع و آگاهی از فعالیت‌های گوناگون باعث تشویق و دلگرمی مردم می‌شود و سامان و نظم امور مسجد را نمایان می‌سازد.  6ـ رفع مشكلات اگر مردم به ویژه جوانان و نوجوانان بدانند كه بعضی از مشكلاتشان در مسجد رفع می‌شود، طبیعتاً به مسجد روی می‌آورند، ‌مثلاً اگر كلاس‌های رفع اشكال و تدریس خصوصی به شكل آسان در مسجد تشكیل شود با توجه به وضع مالی بعضی از افراد به شكل مثبتی جلوه می‌كند.  7ـ خادم مسئله‌ی خادم از جمله مشكلات عمده‌ی‌ مساجد است، همانطور كه می‌دانیم اكثر خدّام مساجد از افراد كهنسال و باز نشسته هستند، ‌لذا این گونه اشخاص روحیه‌ی برخورد با تمام طبقات اجتماع را ندارند و از آنجا كه خستگی روحی و پیری در اعصاب و روان انسان تأثیر می‌گذارد، شایستگی لازم را برای اداره‌ی مساجد ندارند و باعث گریز جوانان و نوجوانان از مسجد می‌شوند؛ پس باید خادمان مسجد از افراد جوان‌تر باشند تا اشكالات یاد شده پیش نیاید.  لازمه‌ی جذب این افراد نیز تأمین مسائل اقتصادی و امنیتی آن‌ها است، چرا كه آنان باید زندگی معمولی خود را بگذارنند و در برخورد با افراد نامنظم و بی‌‌تربیت و گاهی هم زورگو تأمین جانی و مالی داشته باشند و با خیال آسوده به ادای وظایف خود بپردازند   نتیجه‌گیری     ارزیابی عملكردهای دستگاه های مسئول مربوط با مساجد جهت جذب جوانان به مسجد و نماز جماعت   جزء برنامه های   مهم و ضروری ارگانهای  اجرایی می باشد .  با توجه به این مهم در این پژوهش به  بررسی كامل  نقش  مساجد در پیشرفت  مساله مهم ارزیابی عملكرد پرداخته  شده است.  همچنین به بررسی چگونگی  تاثیر گذاری بر جوانان از طریق برنامه های مساجد،جذب آنان با توجه به استعدادها و علایق  برای موفقیت و استقبال بیشتر راهكارهایی بیان شد ه است .  همچنین  راهكارهایی در این زمینه نیز مطرح شد كه امیدوارم توانسته باشم گامی موثر در این راه بردارم.   منابع 1- رازی، ابوالفتوح: تفسیر، لقیم و حواشی مهدی الهی قمشه‌ای، انتشارات علمی، تهران 1325، ج 1، ص 311. 2- نهج البلاغه: خطبه قاصعه، ص 293. 3- طبرسی، الفضل، مجمع‌البیان فی‌تفسیر القرآن، انتشارات اسلامیه تهران، 1390هـ .  ق، ص 204. 4- طباطبائی، سید محمد حسین: المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه ناصر مكارم شیرازی، نشر فرهنگی رجاء، تهران ج 3، ص 582. 5- مبیدی، رشید الّدین، كشف الاسرار و عدّه الابرار، به انضمام علی اصغر حكمت، تهران، 1339، ج 1، ص 256. 6- علي رضايي ـ جايگاه مساجد در فرهنگ اسلامي، ص 231

تاثیر ادبیات در جذب جوانان به نماز

تأثیر ادبیات در جذب جوانان به نماز
محمدحسين وحداني عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی     مقدمه «اقم‌الصّلوه انّ الصّلوة تنهی عن‌الفحشاء و المنكر و لذكر الله‌اكبر.».(عنكبوت/ 45) نماز را برپا دار، زیرا نماز انسان را از كارهای زشت و ناپسند باز می‌دارد و یاد خدا بسیار بزرگتر است. بحران اصلی جوان امروز، بحران هویّت است، بی‌خویشتنی است. او آن چنان اسیر عالم مُلك شده است كه به ملكوت نمي‌پردازد؛ گاه گاهی كه سـرش را از زیر بـرف بیـرون  مي‌آورد، احسـاس تنـهایی و بـی‌كسی مي‌كند،گویا گمشده‌ای دارد؛ عجیب است، گمشده ای كه گمشده‌ای دارد! ابزار و وسایل آسایش و آرایش، فراوان، امّا دریغ از سایبان آرامشی. به راستی آرامش چیست و كجاست؟ چه چیزی انسان، این خلیفه‌ي خدا و مظهر جمال الهی را به بن بست كشانده است؟ چرا انسان امروز از درون تهی است؟ پاسخ و گمشده‌ي انسان در درون خود اوست، مشكل این جاست كه ما به همه جا نگاه مي‌كنیم، حقیقت، خداوند و گمشده‌ي خود را در همه جا جست و جو مي‌كنیم جز در آیینه‌ي دلمان و غافلیم از: «من عرف نفسه فقد عرف ربّه». ای مخزن اســـرار الهی كه تـــوی         و ای آینــه‌ی جمال شـاهـی كـه تـوای بیرون زتو نیست هرچه در عالم هست     در خود بطلب هر آنچه خـواهی كه توای (مرصاد العباد) نگارنده در این مقاله بر آن است تا با یاری خداوند بزرگ، ضمن برشمردن اهمیّت و تأثیرات مستقیم نماز بر زندگی انسان و به ویژه جوانان، استفاده از زبان هنر و ادبیات را یكی از راهكارهای مهمّ و تأثیر گذار در هدایت، رستگاری و جذب جوانان به نماز و مسجد نشان دهد. در پایان نیز به استناد احادیث‌گران قدر امام علی(ع) باز نماید كه نمازِ همراه با معرفت و عشق، عالی ترین وسیله‌ي تقرّب و راه نجات بشریّت و جوانان از بن بست كنونی است. ********** 1- اهمّیت نماز حضرت امام صادق (ع) مي‌فرمایند: اوّل ما يحاسب به العبد الصّلاة، فان قبلت قبل سائر عمله، و اذا ردّت ردّ عليه سائر عمله؛ نخستين چيزى كه از بنده حساب رسى مى‏شود نماز است، پس اگر نماز پذيرفته شد اعمال ديگرش نيز پذيرفته مى‏شود، چنانچه نمازش رد شود بقيه اعمال او هم قبول نخواهدشد.(وسائل‌الشيعه، ج3، ص 22) قرآن مجید در آیات فراوانی، حدود هشتاد آیه، با تعبیر‌های گوناگون درباره اقامه نماز یا حدود و احكام آن سخن گفته یا از نمارگزاران تمجید نموده و بی نمازان را سخت توبیخ كرده است.  سابقه‌ی نماز به دین‌های الهی پیش از اسلام نیز بر مي‌گردد؛ پیش از آن كه حضرت محمّد صلي الله عليه و آله به رسالت مبعوث شوند، نماز در آیين حضرت عيسي(ع) هم وجود داشته است، قرآن كریم از زبان عيسي (ع) چنين نقل مي‌كند: « و اوصاني بالصّلوة » خداوند مرا به نماز سفارش كرده است. (مريم /31) و قبل از آن نيز در دين موسي(ع)، خداوند به موسي چنين خطاب مي‌كند: «اقم الصّلوة لذكري» (طه/14)  و پیش از موسي نیز، در زمان حضرت شعيب نيز نماز به عنوان يكي از عبادات وجود داشته است؛ در قرآن كریم چنين آمده است: «يا شعيب اَصلوتك تأمرك» (هود/87) و قبل از همه آنها، در دين ابراهيم(ع) نيز بوده است؛ او از خداوند براي خود و ذريّه اش توفيق اقامه‌ي نماز را مي‌خواهد: «ربّ اجعلني مقيم الصّلوة و من ذريّتي» (ابراهيم/40) و اين هم كلامي‌از لقمان است كه به فرزند خود چنين مي‌گويد:« يا بنيّ اقم الصّلوة و امر بالمعروف و انه عن المنكر» (لقمان/ 17) پسرم نماز را بپادار و امر به معروف و نهي از منكر كن. تمام موارد بالا نشان دهنده‌ي اهمّیت و ارزش نماز است. انسان در گذشته، حال و آینده نیاز به معشوقی داشته و دارد تا با او راز و نیاز كند؛ غم فراق و شرح درد اشتیاق باز گوید؛ به قول مولوی: سینه خواهم شرحه شرحه از فراق               تا بـگویم شــرح درد اشتیــاق و برای این راز و نیاز، چه وسیله ای بهتر از نماز؟ در دعا، انسان با خدا سخن مي‌گوید، در قرآن، خدا با انسان سخـن مي‌گوید، امّا در نمـاز، این گفت و گو دو جانبه است، عـاشق با مـعشوق و مـعشوق با عـاشق سخن مي‌گوید و در منتهای معرفت و عشق كه پرده‌ها فرو مي‌افتد، بیگانگی ای نیست، تو مایی ما تو.   ترسم ای فصّاد اگر فصدم كنی             ناگهـــانی بــر رگ لیــلی زنـی   2- برخی از تأثیرات مستقیم نماز در زندگی جوانان الف- همیشه به یاد خدا بودن «اقم الصّلوة لذكري؛ نماز را براي ياد من بپادار» ( طه/14) ذكر خدا و یاد خدا كه هدف تمامي‌عبادت‌هاست، دل را جلا مي‌دهد و صفا مي‌بخشد وآن را   آماده‌ي تجلّی، شهود و پذیرش عنایت‌های الهی مي‌كند. این یاد حق و احساس حضور، اگر به درجه كمالی خود برسد، همان گونه كه در اولیای الهی مشاهده مي‌شود، زمینه‌ي توجّه به غیر خدا را از بین می‌برد و تا انسان از نماز فارغ نشود، متوجّه غیر خدا نخواهد شد. جریان خارج كردن تیر از پای امام علی (ع) نمونه ای زیبا از این حضور قلب در نماز است. اگــــر نه روی دل انــدر برابـرت دارم          مـن این نمـــاز حساب نماز  نشمــارم مـرا غرض ز نماز آن بود كه یك ساعت          غــم فــراق تــو را با تــو راز بگـزارم وگـرنه این چه نمازی بود كه من بی تو          نشسته  روی  به  محراب  و دل به بازارم مولوی ب- دوری از گناه «انّ الصلوة تنهي عن الفحشاء و المنكر»؛ همانا كه نماز (انسان را) از زشتيها و گناه باز می‌دارد. (عنكبوت/45) گناه چیست؟ در پاسخ باید گفت: تمام اندیشه‌ها، گفتار‌ها و كردار‌هایی كه مانع از تكامل و شكوفایی انسان شود و انسان را از سیر و سلوك و تقرّب الهی باز دارد گناه است. نمـاز نـیز مانند همه‌ي عبـادت‌ها دارای ظاهری  و باطـنی است. هنگامي‌كه نمـاز گـزار از پوسته‌ی ظاهری عبور كرد و نمازش با عشق و معرفت در هم آمیخته شد، شرم حضور معشوق، او را از تمام معاصی باز مي‌دارد. به عبارت دیگر، بیشتر گناهان برای لذّت بردن است، امّا وقتی انسان لـذّت حقیـقی را چشید، دیگر لذّت‌های حقیر مادی و نفسانی برایش نمودی ندارد. در خصـوص نماز حضرت علي (ع) آمده است: چون وقت نماز فرا مي‌رسيد، علي(ع) بر خـود مي‌لـرزيد؛ به او مي‌گفتند: يـا اميرالمومنين ! ترا چه شده است ؟ مي‌فرمود: وقت اداي امانتي رسيده است كه خداوند آن را بر آسمـان‌ها، زمين و كـوه‌ها عرضه كرد، آنها از قـبـول آن ابـا كردند و از آن بيمناك شدند.  (محجّة البيضاء) اگر جوان به این گونه از معرفت دست پیدا كند یا گام در راه چنین پیشوایی بگـذارد، گنــاه در دل او جایگاهی نخواهد داشت. ج- مدیریّت زمان و وقت شناسی إنّ الصّلوة كانت علی المؤمنين كتاباً موقوتا (نساء/103) بی‌گمان نماز بر مؤمنان فرض و دارای اوقات معلوم و معیّن است.  پیامبر (ص) فرمود: أفضل الأعمال، الصّلوة فی اوّل وقتها ؛ بهترین اعمال، نماز اول وقت است. كن بلانچارد و استیو گاتری در مقدّمه‌ي كتاب: the on-time, on-target manager كه با عنوان مدیریّت زمان ترجمه شده است مي‌نویسند: كاهلی و دفع الوقت فراگیر تر از آن است كه تصوّر مي‌كنید.  سر وكله آن صفت هم یك باره پیدا نمي‌شود. ریشه‌های آن تا اعماق رفته است و باید این ریشه‌ها را شناخت. عامل اصلی تعلّل این است كه افراد تصوّر درستی از كارهای مهم ندارند. دلیل دیگر تعلّل این است كه نمي‌دانند كاری كه دیر انجام شود، ممكن است به تصمیم گیری نادرست و عملكرد بد منجر شود و آن‌ها را از نتیجه‌ي مناسب دور كند. تعلّل مي‌كنند چون ضمن داشتن علاقه به انجام كارهای خاص، به هدف‌های بزگ تر، ایده آل‌های عالی تر، وظایف مهم تر و افراد دیگر مقیّد نیستند. (مدیریّت زمان) حال با این همه تأكید‌های فراوان در روایات و احادیث، اگر حضور در مسجد، نمازِ اوّل وقت و جماعت، ملكه‌ي وجودمان گردد، تحوّل شگرفی در زندگی و جامعه مان رخ خواهد داد. د- هدایت و رستگاری جوانان     بر هيچ اهل علمى پوشيده نيست كه در شكل گيرى شخصيّت هر فرد، مقطع جوانى از جايگاه خاص و اهميّت ويژه اى برخوردار است. شايد بتوان گفت كه ثبات شخصيّت هر انسانى در اين سنين آغاز و به هر نحوى كه شكل گيرد، غالباً به همان صورت قوام يافته و تثبيت مي‌گردد و به همين دليل در روايات بر اهميّت و برترى اين مقطع سنّى تأكيدات زيادى شده است. روان شناسان نیز اين دوره را حيات مجدّد انسان ناميده اند. بنابراین اگر در این مقطع سنّی، هوشمندانه و با استفاده از ابزارهای تأثیر گذار هنری، جوان را به سمت نماز و مسجد سوق دهیم، چون با فطرت و حقیقت وجودی او همسو است، پیوندی ناگسستنی و انس  و الفتی دیر پا بین او و نماز ایجاد كرده ایم. پیامبر اكرم در این خصوص فرموده اند: «فضل الشابّ العابد الذى يَعبُدُ فى صباه على الشيخ الذى يَعبُد بَعْدَ ماكَبُرَتْ سِنُّهُ كفضلِ المرسلين على ساير النّاس». فضيلت و برترى جوان عابد كه از آغاز جوانى خدا را عبادت كند بر پيرى كه وقت پيرى مشغول عبادت گردد چون فضيلت پيغمبران است بر ساير مردم.( نهج الفصاحه/ حديث 2050) و در جاى ديگر با اشاره به ارزش جوانى مي‌فرمایند: «اغتنم شبابك قبل هرمك».جوانی تان را قبل از فرارسيدن پيرى غنيمت و قدر بدانيد وخطاب به والدين و مربّيان در برخورد با جوانان و نوجوانان مي‌فرمايند: «اوصيكم بالشّبان خيراً فانّهم اَرَقُّ افئِدةً انّ الله بعثنى بشيراً ونذيراً فحالفنى الشُّبّانُ وخالفنى الشيوخُ ثُمَّ قَرَاَ فطال عليهم الأمَدُ فقستْ قلوبُهُم». به شماها در باره نوبالغان و جوانان به نيكى سفارش مي‌كنم كه آنها دلى رقيق تر و قلبى فضيلت پذيرتر دارند. خداوند مرا به پيامبرى برانگيخت تا مردم را به رحمت الهى بشارت دهم و از عذابش بترسانم. جوانان سخنان مرا پذيرفتند و با من پيمان محبت بستند ولى پيران از قبول دعوتم سرباز زدند و به مخالفتم برخاستند. سپس به آيهاى از قرآن اشاره كرد و درباره مردم كهن سال و پير كه مدت زندگى آنان به درازا كشيده و دچار قساوت قلب شدهاند سخن گفت. (سفينه البحار، ج2) در جامعه، كودكان و خرد سالان، نه توانایی دارند ونه اندیشه‌ي آنان در حدّی است كه مورد توجه جدّی استعمارگران قرار بگیرند، پیران نیز اگر اندیشه ای داشته باشند توانایی ایجاد تحوّل و دگرگونی را ندارند؛ نسل جوان، تنها قشر منحصر به فردى است كه بيشترين روحيه‌ي تأثير پذيرى را داراست؛ شفافيّت روحيه‌ي جوانان و حساسيّت ايشان، عامل اصلى توجه دستگاه‌هاى تبليغاتى استكبار و بنگاه‌هاى فرهنگى غرب، براى سوق دادن آنان به انحرافات اخلاقى و اغراض پليد خويش در طول تاريخ بوده است. دنياى غرب با علم به این كه جوانان آسيب پذيرترين قشر هر جامعه اند، با تشكيل بنگاه‌هاى فرهنگى- تبليغى همه تلاش خود را در شبـیـخون و انداختن آنان در دام فساد و تباهى تحت عنوان آزادى و عناوين مقدّس ديگر به كار مي‌گیرد تا اينكه به اغراض استكبارى و سلطه طلبى خود دست يابد. اگر چه غرب در القاى فرهنگ خود به كشورهاى اسلامى از راه‌هاى متعدّد و در سطوح مختلف وارد عمل شده است، ولى تاريخ بهترين شاهد و گواه است كه نفوذشان بيشتر از طريق جوانان تحصيل كرده يا عوام مقلّد (جوانانى كه به مبانى دين آشنايى چندانى ندارند) بوده است؛ اینجاست كه نقش عبادات و در رأس همه، نماز و حضور در مسجد، برای ایجاد جامعه ای سالم و دور از انواع آلودگی‌ها روشن مي‌شود. جامعه ای كه با داشتن وسایل آسایش، به آرامش نیز دست پیدا مي‌كند. 3- ادبیات فارسی به عنوان یك ابزار مهمّ هنری در ایجاد گرایش جوانان به نماز و مسجد: شایان گفتن است كه جوان همیشه به دنبال الگوهایی برتر است تا خود را با آن همسان نماید؛ هرچه این الگوها محسوس تر، هنری تر و لذّت بخش تر باشند، ارتباط و همسان سازی بهتر و زودتر اتفاق مي‌افتد. شاعران خوش ذوق فارسی زبان قابلیّت تأثیر گذاری بسیار زیادی را دارا هستند. بسیاری از اشعار شاعران ما  به صورت پوستر، كارت پستال، نقّاشی خط و... زینت بخش در و دیوار و وسایل زندگی جوانان ما است؛ حال اگر دیدگاه شاعران و اشعاری كه در باره‌ي مسجد و نماز سروده اند، هنرمندانه و ظریف به جوانان ارایه شود، خواهیم دید كه چه تأثیر شگرفی بر ایشان خواهد داشت.  ادبیـات گران سنگ فارسی آن قـدر سرشـار از مفاهیـم زیــبا و لطیـف در باره‌ي مسجد و نمـاز است كـه هر خواننده ای را در مطالعه و گزینش دچار شگفتی و حیـرت مي‌كند. از بیـن شاعران كلاسیك، مولـوی، عطّـار، حافظ، سعدی، خواجوی كرمانی، سنایی،  فردوسی، نظامی، شیخ بهایی، پروین اعتصامی، فخرالدّین عراقی و... آن قـدر گفتـه اند و سروده‌اند كـه به نظر مي‌رسد برای دیگران جایی نگذاشته اند. امّا حقیقت این است كه اقیـانوس بی‌كران نمـاز را ژرفـا و گستره ای اسـت كه هنـوز حرفـی از هزاران در عبارت نیامده است. از بین شاعران نو پرداز هم، هر كسی از ظنّ خود بر آن است تا شاید اسراری بیابد. در زیر برای برای نمونه، قطره‌ای از دریا آورده شده است: حافظ: هردم به‌خون ديده چه حاصل وضو،   چونيست‌ بی‌طاق ابروی تونماز مرا جواز *** در نمازم خم ابروی تو با یاد آمد                حالتی رفت كه محراب به فریاد آمد *** می‌ترسم از خرابی ايمان كه مي‌برد            محراب ابروی تو حضور نماز من *** زاهد و عجب و نماز و من و مستی و نياز     تا تو را خود ز ميان با كه عنايت باشد *** ای كبك خوش خرام كجا مي‌روی بايست    غــرّه مشـو كه گربـه‌ی زاهــد نماز كرد *** چون نيست نماز من آلوده نمازی           در ميكده زان كم نشود سوز و گدازم *** خوشا نماز و نياز كسی كه از سردرد           به آب ديده و خون جگر طهارت كرد *** طهارت ارنه به خون جگر كند عاشق          به قول مفتی عشقش درست نيست نماز *** نمــاز درخــم آن ابــــروان محـرابی         كسی كند كه به خون جگر طهارت كرد *** نماز شام غريبان چو گريه آغازم           به مويه‌های غريبانه قصّه پردازم *** هر آن كسی كه درين حلقه نيست زنده به عشق       بر او نمرده به فتــوای من نماز كنيد *** آفرين بر دل نـرم تو كه از بهر ثــواب     كشته‌ی غمزه‌ی خود را به نماز آمده‌ای *** خوشا نماز و نياز كسي كه از سر درد         به آب ديده و خون جگر طهارت كرد. *** شیخ بهایی: مستان كه گام در حـرم كبـریا نهنــد        یك جام وصل را دو جهان در بها نهند سنگی كه سجده گاه نماز ریای ماست        ترســم كه در تـرازوی اعمـال ما نهند *** بر درگه دوست هر كه صادق برود             تــا حــشر زخـاطرش علایـق بـرود صد ساله نمــاز عــابد صومعه دار             قــربـان ســر نیــاز عــاشـق برود پروین اعتصامی: بسی به خانه نشستیم و دامن آلودیم         بیا رویم به مسجد، نماز كنیم فخرالدّین عراقی: مستی كه خراب ره عشق است، در این ره   خواب خوش مستیش همه عین نماز است *** در كوی خرابات كسی را كه نیاز است         هشیاری و مستیش همه عین نماز است صائب: حفظ صورت می‌توان كردن به‌ظاهر در نماز         روی دل را جانب محراب‌ كردن مشكل است *** حضور خاطر اگر در نماز معتبر است                    امید ما به نماز نكرده بیشتر است *** طاعت ما نیست غیراز شستن دست از جهان         گر نماز از ما نمي‌آید وضـویی مي‌كنیم عطّار: عاشقان چون به هوش باز آیند                پیش معشوق در نماز آیند *** تــا در اوّل پاكبــازی نبودت                 این سفر كردن نمازی نبودت *** ذرّه ای دوستـــــی آن دمساز                 بهتر از صد هزار  ساله نماز *** كسی كه سر كشد از طاعت تو یك سر موی    هبا شمـر نماز وی و هدر روزه خواجوی كرمانی: این جا نماز زنده دلان جز نیاز نیست       و آن را كه در نیاز نبینی نماز نیست *** من در نیاز بودم و اصحاب در نماز      لیكن نیاز من همه عین نماز بود *** پیش عاقل نیاز چیست؟ نماز               نزد عاشق نماز چیست؟ نیاز *** كجا بود من مدهوش را حضور نماز          كه كنج كعبه ز دیر مغان ندانم باز *** هر آن نماز كه كردی به كنج صومعه خواجو       رضای دوست به دست آر ور نه جمله قضا كن سنایی: در طریقت كجا روا باشد                    دل به بتخانه رفته، من به نماز *** آن نمازی كه عادتـی باشد              خـــاك باشد كه باد بر پاشد سعدی: نماز شام قیامت به هوش باز آید                    كسی كه خورده بود مي‌ز بامداد الست *** كافر و كفر و مسلمان و نماز و من و عشق    هر كسی را كه تو بینی به سر خود دینی است *** كلید در دوزخ است آن نماز                          كه در چشم مردم گزاری دراز *** تو هم پشت بر قبله ای در نماز                      گرت در خدا نیست روی نیاز نظامی: زر كه ترازوی نیاز تو شد          فاتحه‌ي پنج نماز تو شد شیخ محمود شبستری: تو تا خود را به كلّی در نبازی                   نمازت كی شود هرگز نمازی؟ مولوی: (مثنوی) باد خشم و باد شهوت باد آز               برد او را كه نبود اهل نماز *** این نماز و روزه و حجّ و جهاد              هم گواهی دادن است از اعتقاد *** كاین نمــازم را میامیز ای خدا             با نمــــاز ضالین و اهــل ریــا *** از برای چاره‌ي این خوف‌ها             آمد انــدر هر نمازی اهدنــا مولوی: (دیوان شمس) نماز شام چو خورشید در غروب آید                    ببندد این ره حس، راه غیب بگشاید *** چو نماز شام هر كس، بنهد چراغ و خوانی          منم و خیال یاری، غم و نوحه و فغانی *** وضو زاشك بساز و نماز كن به نیاز        خراب و مست شو ای جان ز باده‌ی ازلی ***     ای زاهـــد شبخیز تو مغرور نماز           بیرون ز نماز روزگاری دگر است *** تا با تو بوم، مجاز مـن عیـن نماز           چون بی تو بوم، نماز من جمله مجاز فردوسی: چنان بر دل هر كسی بود دوست               نمــاز شــب و روزه آییــن اوست *** و زآن پس بیامـد به جـای نمـاز                همي‌گفــت با داور پـــاك راز *** ز لشـكر بشــد تا به جــای نماز                ابـا كـــردگــــار جهان گفت راز *** بیـامد خـرامـان به جــای نمـاز                 همي‌گفـــت با داور پــاك راز *** و زآن جا سبك شد به جای نماز                همي‌گفـــت با داور پـاك راز سهراب سپهری:  من مسلمانم قبله ام یك گل سرخ جانمازم چشمه مهرم نور  دشت سجّاده من  من وضو با تپش پنجره‌ها مي‌گیرم  در نمازم جریان دارد ماه جریان دارد طیف سنگ از پشت نمازم پیداست  همه ذرات نمازم متبلور شده است  من نمازم را وقتی مي‌خوانم كه اذانش را باد گفته باشد سر گلدسته سرو  من نمازم را پی تكبیره الاحرام علف مي‌خوانم پی قد قامت موج  كعبه ام بر لب آب  كعبه ام زیر اقاقی‌هاست  كعبه‌ام مثل نسیم مي‌رود باغ به باغ مي‌رود شهر به شهر حجرالاسود من روشنی باغچه است. مهدی اخوان ثالث:  نماز: باغ بود و درّه - چشم انداز پرمهتاب / ذاتها با سايه‌هاي خود هم اندازه / خيره در آفاق و اسرار عزيز شب، چشم من - بيدار و چشم عالمي‌در خواب / نه صدايي جز صداي رازهاي شب، /  آب و نرمای نسيم و جيرجيركها / پاسداران حريم خفتگان باغ، / و صداي حيرت بيدار من (من مست بودم، مست) / خاستم از جا / سوي جو رفتم، چه مي‌آمد / آب / يا چه مي‌رفت،‌هم زآن سان كه حافظ گفت، عمر تو. / با گروهي شرم و بي خويشي وضو كردم. / مست بودم، مست سرنشناس، ‌پانشناس، امّا لحظة پاك و عزيزي بود. / برگكي كندم / از نهال گردوي نزديك؛‌ / و نگاهم رفته تا بس دور / شبنم آجين سبز فرش باغ هم گسترده سجاده. / قبله، گو هر سو كه خواهي باش. / با تو دارد گفت و گو شوريده‌ي مستي / -مستم و دانم كه هستم من- / اي همه هستي زتو، آيا تو هم هستي؟           زاگون، مرداد 1339                                                                                                                        اخوان، ‌خود درباره اين شعر مي‌گويد: « درمورد قطعه‌ي نماز همين قدر مي‌دانم كه چند روزي در ييلاق زاگون مي‌گذراندم و خلوت و آسايشي داشتم، و مخصوصاً شبها در صميم طبيعت محض (كوه و دره و باغ و چشم اندازهاي زيباي ييلاق زاگون) انگار خود را با زمين و طبيعت و روح كاینات نزديك تر حس مي‌كردم، و در لحظه‌اي از لحظات خلوت محض و خالص و... تنهايي، آن قطعه به خاطرم خطور كرد و نوشتم. یكی از نویسندگان، تأملي زیبا در شعر نماز از مهدی اخوان ثالث دارند، ایشان مي‌نویسند: اخوان هرگز داعيه‌ي شريعت مداري و شريعت پناهي نداشته است. اما درد دين و دغدغه‌ي ديني داشته است. آن هم نه در آستانه‌ي پيري و شكستگي كه تصوّر شود از فشارهاي روحي يا احساس   بي اعتباري عمر و نزديك شدن سايه‌ي همزاد آدميزاد ( مرگ) رو به خدا آورده باشد. (نبض شعر) این شعر حديث نفسي است عارفانه- عاشقانه- مستانه: شاعر خواب زده، مهتاب زده...، افتان و خيزان در اين حال وجد و جذبه « با گروهي شرم و بي‌خويشي وضو مي‌كند ». برگي از نهال گردوي نزديك مي‌كند، به جاي مهر نماز، « شبنم آجين سبز فرش باغ هم گسترده سجاده » اين وجد و بي خويشي و رازبيني (Vision) ادامه مي‌يابد. « قبله گو   هر سو كه خواهي باش ». اين يكي از اوجهاي اين شعر است. در كتب فقهي بحث بسياري در باب « تعيين قبله‌ي  حيران » يعني قبله براي كسي كه جهات را گم كرده است،‌ به ميان آورده اند. بعضي از آنان وسواس يا احتياط را به جايي رسانده اند كه توصيه مي‌كنند در چنين شرايطي، نمازگزار بايد به چهارسو، و چهار بار نماز بخواند. بعضي كه جسورتر يا عارف تر بوده اند، گفته اند به مدلول آيه شريفه« اينما تولوا فثمّ وجه الله » (به هر سوي كه روي آريد با وجه الله رو به رو هستيد) كافي است فقط يك بار و به يك سو نماز بگزارد. شاعر دراين احوال چندان سرخوش و سرشار از تمنّاي نيايش است كه از ذي القبله، به قبله نمي‌پردازد. اوج این شعر، سه مصراع آخر است: با تو دارد گفت و گو شوريده‌ي مستي /  مستم و دانم كه هستم من /  اي همه هستي زتو آيا تو هم هستي؟ شطح مصراع آخربسيار عميق و تكان دهنده است. اگر شاعر به وجود مبدأي كه همه‌ي هستي از اوست اذعان نداشت، اين چنين مجذوبانه و حلّاجانه به نماز نمي‌ايستاد. سؤال و حيرت و حسرت او اين است كه «اي همه هستي زتو» چرا هستي ما كه سرشته با نيستي است، و از نيستي سربرآورده و به نيستي هم سر فرود مي‌آورد، ‌هستي نماست  و هستي تو، نيستي نماست؟ (نبض شعر با تلخیص) 4- نمازِهمراه با معرفت و عشق(عالی ترین وسیله‌ي تقرّب و راه نجات بشریّت و جوانان): همان گونه كه در شعرهای بالا مي‌بینیم، چه شاعران عارف و چه آن‌هایی كه دستی از دور بر آتش عر فـان داشتـه اند، نماز همرا ه با معرفت و عشق را بر نمازی كه از سـر رفـع تكلیـف یا تــرس یا  بــرای رسیـدن به نعمـت‌های دنیـوی باشد ترجیـح داده اند. البتّه آشكار است كه  سر چشمه این نوع نگرش به نماز و عبادت، قرآن كریم و سخنان بزرگان دینی است. امام علی (ع) در این مورد فرموده‌ي زیبایی دارند: «انّ قوماً عبدوا الله رغبة فتلك عباده التّجار، و انّ قوماً عبدوا الله رهبه فتلك عباده العبيد و انّ قوماً عبدوا الله شكراً فتلك عباده الاحرار»  (نهج البلاغه) گروهی خداوند را برای رسیدن به پاداش و بهشت عبادت مي‌كنند، این عبادت تاجران است؛ گروهی خداوند را از روی ترس عبادت مي‌كنند، این عبادت بردگان است و گروهی خداوند را برای سپاس عبادت مي‌كنند، این عبادت آزادگان است. به قول سعدی: خــلاف طـریقـت بــود كــه اولیــا             تمنّــا كنــند از خـــدا جـز خـدا گر از دوست چشمت به احسان اوست           تو در بند خویشی نه در بند دوست. عصـاره‌ي بنـدگی، نمـاز حقیـقی و اوج عـرفان و عشق به خداوند را مي‌توان در این حدیث زلال از امام علی(ع) نوشید: الهي ما عبدتك خوفاً من نارك و لا طمعاً في جنّتك، بل وجدتك اهلاً للعبادة فعبدتك! (بحار الانوار) پروردگارا، من تو را به خاطر ترس از آتش جهنّم عبادت نمي‌كنم و طمعی هم به بهشتت ندارم، بلكه چون تو را شایسته‌ي عبادت یافتم، مي‌پرستمت! اینجا است كه حقیقتِ « فزت و ربّ الكعبه» آشكار مي‌شود و چه مژده‌ي زیبایی است این حدیث قدسی، برای آنان كه حقیقتِ نماز و عبادت را در طلب، معرفت، دوستی، عشق و شهادت یافته اند: «من طلبني، وجدني و من وجدني، عرفني و من عرفني، احبّني و من احبّني، عشقني و من عشقني، عشقته و من عشقته، قتلته و من قتلته، فعلي ديته و من علي ديته، فانا ديته» آن كس كه مرا طلب كند، مي‌يابد، آن كس كه مرا يافت، مي‌شناسد،آن كس كه مرا شناخت، دوستم مي‌دارد، آن كس كه مرا دوست  داشت، به من عشق مي‌ورزد، آن كس كه به من عشق ورزيد، من نيز به او عشق مي‌ورزم، آن كس كه به او عشق ورزيدم، مي‌كشم، آن كس را كه من بكشم، خون بهايش بر من واجب است، آن كس كه خون بهايش بر من واجب است، من خون بهايش هستم. آن كس كه تورا شناخت، جان را چه كند؟      فــرزند و عیال و خانمان را چه كند؟ دیوانـــه كنـی هـر دو جهـانش بخشی         دیـوانه‌ي تو هر دو جهان را چه كند؟   نتیجه‌گيري سؤال اساسی این است: برای جذب جوانان به مسجد و نماز چه باید كرد؟ بهترین پاسخ این است: در چهارچوب واقعیّت، حقیقت¬گرا باشیم. بررسی طیف گسترده‌ای از جوانان این واقعیّت را به ما نشان مي‌دهد: مدّتی پیشتر، اكثریّت جوانان ما اسلام‌گرا بودند، پس از آن به دلایلی كه خود تحقیقی دیگر را مي‌طلبد، گروهی اسلام گریز شـدند و اینـك خطـر اسلام ستیزی برخی از آنان را تهدید مي‌كند. این واقعّیت ناشی از درك نادرست جوان و خواسته‌های اوست، وقتی ما شناخت درست و كاملی از جوان نداشته باشیم، به تبع آن برخوردها وبرنامه ریزی‌های ما برای او نتیجه بخش نخواهد بود و گاه نتیجه‌ي عكس مي‌دهد. جوان دارای روحیه ای حساس و لطیف است؛ لذّات آنی و محسوس را دوست دارد؛ هیجانی، بی‌تاب و بی‌قرار است؛ دوست دارد دیده شود و محور وكانون توجّه و تشویق باشد؛ بیشتر به پوسته و بعد بیرونی پدیده‌ها توجّه مي‌كند؛ زیبایی، هنر، شعر و موسیقی توجّه او را جلب مي‌كند و بر او تأثیر گذار است و.... جوان، از نصیحت، یكنواختی و هر چیزی كه عطش او را سیراب نكند بیزار و فراری است. بنابراین هر نوع هدف گذاری برای جوان باید با درك درست و عمیق این ویژگی‌ها و واقعیّت‌ها همراه باشد. بدیهی است معماری و ظاهر زیبای مساجد، به كار بردن رنگ‌های شاد و جذّاب در فضا سازی‌ها، استفاده از ابزارها و وسایل مدرن و به روز در نور پردازی‌ها، سرمایش و گرمایش و... و در كنار اینها، آراستگی مدّاحان و سخنرانان به زیور آگاهی، علم و عمل مي‌تواند در جذب جوانان به مسجد و نماز تأثیر گذار باشد. شاید چنین به نظر برسد كه بسیاری از موارد ذكر شده، در مقایسه با حقیقت نماز و هدفِ متعالی حضور در مسجد و كمال جویی، ناچیز مي‌نماید، امّا با توجّه به ویژگی‌های جوان امروز، این موارد در ابتدای امر مي‌تواند بستر لازم را برای حضور جوان در مسجد فراهم كند تا پس از آن زمینه برای تحوّل عمیق فكری و معنوی وی فراهم گردد. روشن است كه پس از ایجاد تحوّل و حصول معرفت و عشق، تنها چیزی كه توجّه انسان را جلب نمي‌كند، همین پوسته‌های بیرونی و ظاهر پدیده‌هاست. در همین راستا، آنچه این مقاله به آن پرداخته است، استفاده از زبان تأثیرگذار هنر، شعر و ادبیات است. با توجه به روحیات و نیازهای جوانان و از سوی دیگر قدرت انكار ناپذیر هنر و شعر، مي‌توان با اطمینان كامل گفت كه اگر در رسانه‌ها، تبلیغات، آموزش و پرورشِ كودكان، نوجوانان و جوانانمان از اشعار و سروده‌های ادبی شاعران بزرگ كلاسیك و معاصر، بجا و هنرمندانه استفاده كنیم، شاهد تحوّلی شگرف خواهیم بود. اشعار و سروده‌هایی كه در آن، پیدا و پنهان، سخن از مسجد و نماز به میان آمده است.    منابع 1-  قرآن كریم، مترجم: مهدی الهی قمشه‌ای، مؤسسه‌ي چاپ و نشر الهادی. 2- آب آتش فروز، گزیده‌ي حدیقه الحقیقه، سنایی غزنوی،گزینش و گزارش: دكتر رضا اشرف زاده،انتشارات جامي‌1374 3- از این اوستا، مهدی اخوان ثالث، نشر زمستان، مرداد 1387 4- بحارالانوار، محمدباقرمجلسی، ناشر: اسلامیّه، آذر 1387 5- بوستان سعدی، مصلح بن عبدا... سعدی، ناشر: صفی علی شاه، 1387 6- تورا ای كهن بوم و بر دوست دارم، ناشر: مروارید، چاپ اول،1371 7- ديوان غزليات حافظ، به‌كوشش دكتر خلیل خطيب‌رهبر، انتشارات صفی‌علی‌شاه، 1374 8- دیوان اشعار، پروین اعتصامی، ناشر: سبز آرنگ، مرداد 1387  9- دیوان اشعار، سنایی غزنوی، به اهتمام پرویز بابایی، ناشر: نگاه، آبان 1385  10- دیوان اشعار، شیخ بهایی، ناشر: زرّین، 1387 11- دیوان اشعار، صایب تبریزی، ناشر: نگاه، 1387 12- دیوان اشعار، عطّار نیشابوری، ناشر: علم، تیر 1384 13- دیوان اشعار، فخر الدّین عراقی، ناشر: فخر رازی، 1382 14- دیوان سعدی، كلیات، مصلح بن عبدا... سعدی، مصحح: محمّد علی فروغی، ناشر: سما، اسفند 1385 15- دیوان شمس،كلیات، جلال الدّین محمّد مولوی، ناشر: میلاد، 1386 16- ذهن و زبان حافظ، بهاءالدّین خرّمشاهی، نشر ناهید، 1384 17- سفینه البحار و مدینه الحكم و الآثار، بنیاد پژوهشهای اسلامي‌آستان قدس رضوی، دی 1384 18- شاهنامه،حكیم ابوالقاسم فردوسی، مصحح: ژول مول، ناشر: بهزاد،1386 19- صداي حيرت بيدار (گفت و گوهاي مهدي اخوان ثالث)، مرتضي كاخي (گردآورنده)، انتشارات زمستان، چاپ اول،‌ تهران، 1371 20- غزلیات خواجوی كرمانی، ناشر: خدمات فرهنگی كرمان،1383 21- كلیات حكیم نظامي‌گنجوی، الیاس بن یوسف نظامی، مصحّح: حسن وحید دستگردی، ناشر: مركب سپید، 1384 22- گلشن راز، شیخ محمود شبستری، مصحّح: صمد موحّد، ناشر: كتابخانه طهوری، 1386 23- مثنوی معنوی، جلال الدّین محمّد مولوی، ناشر: علم، 1384 24- مدیریّت زمان، كنت بلانچارد، استیو گاتری، ترجمه فضل ا... امینی، انتشارات فرا، تهران، 1385 25- مرصاد العباد، نجم رازی، عبدا... بن محمّد، به تصحیح محمّد امین ریاحی، نشر علمی، تیر1387 26- منطق الطّیر، محمّد بن ابراهیم عطّار، مصحّح: محمّد رضا شفیعی كدكنی، ناشر: سخن، اردیبهشت 1387 27- نبض شعر ( مجموعه نقد شعر بر هجده شاعر)، بهاءالدين خرمشاهی، نشر روشن مهر،چاپ اول، تهران، 1383                                                                                                                                    28- نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، انتشارات علمي‌و فرهنگی، 1376                             29- نهج الفصاحه، نشر بدرقه جاویدان، اسفند 1386 30- وسایل الشّیعه، حرّ عاملی، محمّد بن الحسن، مكتبه الاسلامیّه، ج 3 31- هشت كتاب، سهراب سپهری، ناشر: كتابخانه طهوری، آبان 1387